ΣΠΑΡΤΗ: Μουσείο αντάξιο της Ιστορίας της



 

ΟΧΙ «ό,τι να ΄ναι και όπου να ΄ναι»
Ιδανική του θέση το Στάδιο.
ΟΧΙ σε νέο «Λεύκτρο – Σπάρτη».
«Στρατηγικές» ανάγκες (στόχοι) Σπάρτης – Λακωνίας. 

Σπάρτη, γη θεών και ηρώων.
Σπάρτη, όνομα θεϊκό, μαγικό, πολυϊστορικό, τρισένδοξο, όνομα ΘΡΥΛΟΣ.
Σπάρτη του Απόλλωνος, της Αρτέμιδος, της Χαλκιοίκου Αθηνάς………….
Σπάρτη1, κόρη του Ευρώτα, εγγονή του Μύλητος, δισεγγονή του Λέλεγος και σύζυγος του Λακεδαίμονος, γιου του Δία και της Πλειάδος Ταϋγέτης, κόρης του Άτλαντος και της Πληϊόνης2.
Σπάρτη, πατρίδα του Τυνδάρεω και της Λήδας3, του Ικάριου4 και της Περίβοιας, της Κλυταιμνήστρας5, του «Ορέστη» και της Ερμιόνης,6 του Τισσαμενού7 κ.τ.λ..
Σπάρτη, πατρίδα επίσης, των Ηρακλειδών8 Προκλή και Ευρυσθένη9, Αρχελάου, Χαριλάου, Τηλέκλου, Θεοπόμπου, Πολυδώρου, Αρίστωνος10, Αρχιδάμου κ.τ.λ.
Σπάρτη, πατρίδα, ιδίως, του Μενελάου και της Ελένης, των Διοσκούρων Κάστορος και Πολυδεύκη, αδελφών της Ελένης και της Κλυταιμνήστρας, της Πηνελόπης (συζύγου του Οδυσσέως), του νομοθέτη Λυκούργου11, των ποιητών και μουσικών Κιναίθωνος και Αλκμάνος12, του σοφού Χείλωνος, του Κλεομένη Α’13, του ΜΕΓΙΣΤΟΥ των Ελλήνων μέχρι τότε Λεωνίδα14 και των «αθανάτων» ΤΡΙΑΚΟΣΙΩΝ, των μεγάλων Βρασίδα, Λυσάνδρου και Αγησιλάου, του Άγι Γ’ και Κλεομένη Β’, κ.τ.λ.
Σπάρτη, η πόλη-κράτος που κυριάρχησε του Ελληνισμού της αρχαιότητος για εκατοντάδες χρόνια και υπήρξε η μεγάλη πρωταγωνίστρια κατά τους Μηδικούς πολέμους του 480-479 π. Χ., ιδίως με το κατόρθωμα του Λεωνίδα και των Τριακοσίων στις Θερμοπύλες, και την ανδρεία του στρατού της στην πλέον κρίσιμη και αποφασιστική μάχη των Πλαταιών (προσωπικά πιστεύουμε ότι η νίκη στις Πλαταιές υπήρξε, χωρίς υπερβολή, το σπουδαιότερο μέχρι σήμερα γεγονός του Ελληνισμού, ίσως δε και της Ευρώπης, αλλά και της Οικουμένης όλης, καθόσον μία ήττα των Ελλήνων εκεί θα καταδίκαζε την Ανθρωπότητα όλη στον αιώνιο Μεσαίωνα και Σκοταδισμό), καθώς και στην «ξεχασμένη πεζοναυμαχία» της Μυκάλης.
Και μπορεί μεν η Σπάρτη στον τομέα των Γραμμάτων, των Τεχνών και του Πολιτισμού γενικότερα να μην πρόσφερε και πολλά, και βέβαια να υστερεί σε αυτό κατά πολύ της Αθήνας, των πόλεων της Ιωνίας κ.τ.λ., ωστόσο διακρίθηκε σε ορισμένους άλλους τομείς, πολύ σημαντικούς στο παγκόσμιο ανθρώπινο «γίγνεσθαι».
Έτσι, λοιπόν, Σπάρτη, «δασκάλα» της Ελευθερίας, της φιλοπατρίας, της ανδρείας, του μέτρου, της απλότητας, της λιτότητας15, της σοβαρότητας, του σεβασμού του αντιπάλου16, της ανύψωσης της γυναίκας17, κ.τ.λ. …
Σπάρτη, κόσμημα της Λακωνικής, βλαστάρι του «Λάκκου», κορώνα της Πελοποννήσου, λουλούδι της Ελληνικής γης…
Σπάρτη της πορτοκαλιάς, της λεμονιάς, της νεραντζιάς, της ελιάς, του πεύκου, του ευκαλύπτου, του λεύκου, της ιτιάς …
Σπάρτη της ασφάκας, του σπάρτου, του σφαλαχτιού, της σπαραγγιάς, της αγριοτριανταφυλλιάς …
Σπάρτη…
Σπάρτη…
Σπάρτη της Οικουμένης18.
Μία τέτοια «θεϊκή» πόλη, όμως, δεν μπορείς παρά να την υμνήσεις και αλλιώς. Ήτοι, κάπως έτσι:
Σπάρτηνδε «νύμφην» (=για τη «νύφη» Σπάρτη).
Δύο «γαμπροί» ψηλοί-λιγνοί
την «νύμφην» πολεμάνε
αέναα, μ’ επιμονή
τα όρη δεν γερνάνε. (1)
Στολίζουν τα παρόχτια του
του στρώνουν τον κοιτώνα
πλέχουν και τα καλάμια του
ήσθοντο αρραβώνα. (6)

Δύο αϊτοί αντικρυνοί
τη «νύμφην» φτερουγάνε
μα κείνη τους αντιλαλεί
τα όρη δεν γεννάνε. (2)
Νεραϊδιασμένη και αυτή
εχάσε τη λαλιά της
και δίχως να το νοηθεί
πλέει την αγκαλιά της. (7)

Σαν έπλενε στον ποταμό
άχνισ’ ένα τραγούδι
«για χέρια νάναι τούτα δω,
για ερωτιάς λουλούδι»; (3)

Ξαστέρωσε ο ποταμός
απ’ της «κυράς» τα κάλλη
άπλεος κι’ ενεός
στον κόσμο δεν είν’ άλλη. (4)

Κι’ αιψηρά19 ο ποταμός
κλωσιάζει τα νερά του
μπας και το φέρει ο Διός
και φασκιωθεί κοντά του. (5)


Το ‘ξερε πως οι ποταμοί
αφήνουν απογόνους
τ’ άκουσε απ’ τον Ποιητή20
τους Ίωνες προγόνους21. (8)

Από την μια ο ποταμός
από την άλλ’ η πόλη
κι’ ανάμεσά τους ο Χορός22
είν’ Λεωνίδες όλοι. (9)

Η Σπάρτη, τέλος, δεν ήταν μία οποιαδήποτε πόλη της Ελλάδος και της αρχαιότητος εν γένει. Ήταν μαζί με την Αθήνα οι δύο πόλεις κορμοί και ψυχές της αρχαίας Ελλάδος, μαζί δε και με την Ρώμη, αργότερα, οι τρεις πόλεις – ΘΡΥΛΟΙ της αρχαιότητος.
Αυτή όμως η Σπάρτη σήμερα έχει πέσει σχεδόν στην αφάνεια και στο περιθώριο. Σε αντίθεση η γειτονική Καλαμάτα και η Μεσσηνία (από κοντά δε ακόμη και η Αρκαδία) φαίνεται πως αναπτύσσονται «ραγδαία» και σε πολλούς τομείς. Ένα απλό κι’ ενδεικτικό παράδειγμα αποτελεί ο αρχαιολογικός χώρος της Μεσσήνης, ο οποίος έχει αναδειχθεί σε πολύ μεγάλο βαθμό κι’ εμφανίζει μεγάλη επισκεψιμότητα, καίτοι η Μεσσήνη στην αρχαιότητα, μπροστά στην ΘΡΥΛΙΚΗ Σπάρτη, ήταν ιστορικά και πολιτιστικά «ασήμαντη» (προς άρση πάσης παρεξηγήσεως δεν έχω καμία διάθεση να μειώσω την αξία της ιστορικής Μεσσήνης, «κόρης» του μεγάλου Επαμεινώνδα – η άλλη του «κόρη» ήταν η Μεγαλόπολη - απλά παραθέτω την αναντίρρητη ιστορική αλήθεια).  Κι’ αν κάποιος Λάκωνας αναρωτιέται το γιατί αυτό συμβαίνει, ας αφήσει το νου του και την φαντασία του να τρέξουν και να ψάξουν, κι΄ εκεί ίσως βρει τις απαντήσεις. Και βέβαια καμία σύγκριση δεν χωρεί με την Αθήνα και την Ρώμη πολύ περισσότερο. Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι οι «εκπληκτικοί» Ιταλοί σταμάτησαν τις εργασίες για την κατασκευή Μετρό στην Ρώμη, επειδή ο «μετροπόντικας» συνάντησε στο δρόμο του αρχαιότητες. Έχω την γνώμη (σχεδόν την βεβαιότητα), ότι, αν η Σπάρτη βρισκόταν σε κάποια αναπτυγμένη χώρα της Ευρώπης (Γερμανία, Γαλλία, Ιταλία, Ολλανδία, Αυστρία, Ελβετία), θα ήταν το «σήμα κατατεθέν» της Ιστορίας και του Πολιτισμού της, επέκεινα δε θα είχε αναδειχθεί και αναπτυχθεί τόσο πολύ, που θα αποτελούσε πολύ σημαντικό σταθμό και πόλο έλξης για εκατομμύρια τουρίστες κατ’ έτος.

Ο αρχαιολογικός χώρος της Σπάρτης σήμερα είναι σχεδόν πλήρως αναξιοποίητος, παρά τις κάποιες φιλότιμες, τελευταία, προσπάθειες της Δημοτικής Αρχής και της τοπικής Εφορείας Αρχαιοτήτων. Καμία αξιόλογη αρχαιολογική ανασκαφή κι’ έρευνα δεν έχει γίνει εκεί εδώ και χρόνια. Το αρχαίο θέατρο, που κάποιοι ντόπιοι «εξυπνάκηδες» το ξεγύμνωσαν, για να χτίσουν τα σπίτια τους μετά την ίδρυση της νέας πόλης από τους Βαυαρούς, στέκει εκεί «γυμνό, έρημο και παραπονεμένο». Κυρίως, βέβαια, υπαίτια γι’ αυτή την κατάσταση (ίσως ορθότερα «κατάντια») του εν λόγω χώρου (αλλά και της πόλης της Σπάρτης και της Λακωνίας γενικότερα) είναι η Πολιτεία. Εδώ και χρόνια θα έπρεπε να έχει αναδείξει και αξιοποιήσει τον αρχαιολογικό χώρο της Σπάρτης (όσος βέβαια είναι ακόμη πρόσφορος και δεν έχει οικοδομηθεί), όπως πραγματικά του αξίζει,  και να έχει προβεί στις απαραίτητες προς τούτο απαλλοτριώσεις σε μεγάλη έκταση γύρωθεν, καθώς και στην «αναστήλωση» του αρχαίου θεάτρου. Ωσαύτως, θα έπρεπε να έχει ενοποιήσει, τρόπον τινά, τον «χορταριασμένο» αρχαίο κυρίως χώρο της πόλης με τον επίσης «χορταριασμένο» χώρο του ιερού της Ορθίας Αρτέμιδος. Επίσης θα έπρεπε να έχει ερευνήσει αρχαιολογικά περισσότερο τον χώρο των «Μενελαΐων», τον οποίο φυσικά θα έπρεπε να έχει αναδείξει και αξιοποιήσει πολύ περισσότερο (για την ανάπτυξη των αρχαιολογικών χώρων της Σπάρτης και της Λακωνίας πολλά είναι τα «θα έπρεπε» -βλέπε επίσης και παρακάτω). Η ανάδειξη και ανάπτυξη βέβαια των χώρων αυτών χρειάζεται μακρόπνοα και μεγαλόπνοα ΣΧΕΔΙΑ και ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ, βασισμένα σε βαθυστόχαστο ΟΡΑΜΑ και ανάλογα ΙΔΑΝΙΚΑ, τα οποία έχουν σχεδόν εκλείψει από τη σημερινή Ελλάδα.  Ενδεικτικά δε για το θέμα αυτό προτείνω να διδαχθούμε από τους «πρωτομάστορες» του είδους Ιταλούς, οι οποίοι, ακόμη και μία μεμονωμένη «αρχαία πέτρα» την αξιοποιούν αρχαιολογικά και τουριστικά όσο καλύτερα είναι δυνατόν. Οποιαδήποτε άλλη πρόταση και λύση, βασισμένη στη βιασύνη και την προχειρότητα, που αποτελούν, ως γνωστόν, το «σήμα κατατεθέν» της σημερινής Ελλάδος, είναι καταδικασμένη στην μετριότητα και την αποτυχία (το ίδιο φυσικά ισχύει και για το Μουσείο, περί του οποίου κατωτέρω).

Τέλος θα έπρεπε  να έχει απομακρύνει το Στάδιο της πόλης απ’ εκεί, γιατί σχεδόν αποτελεί την «καρδιά» του όλου αρχαιολογικού χώρου. Κι’ εάν η αρχική εγκατάσταση και λειτουργία του Σταδίου στο χώρο αυτό ήταν Έγκλημα σε βάρος της Σπάρτης και της Ιστορίας της, η παραμονή του ακόμη εκεί σήμερα είναι Κακούργημα, άκρως «ειδεχθές και διαρκές». Επιτακτική ανάγκη, λοιπόν, άμεσα να φύγει το Στάδιο απ’ εκεί και να εγκατασταθεί αλλού (είναι ευτύχημα το ότι γύρω από την πόλη υπάρχουν πολλοί χώροι, όπου θα μπορούσε να εγκατασταθεί και να λειτουργήσει), επίσης δε να υλοποιηθούν και οι παραπάνω εργασίες στον αρχαιολογικό χώρο, ο οποίος πρέπει ν’ αναδειχθεί σε «Αρχαιολογικό Πάρκο», τρόπον τινά, και μάλιστα περιωπής23.
Αυτή δε η Σπάρτη, για να έρθουμε και στο προκείμενο, δεν έχει Μουσείο, σύγχρονο και ανάλογο προς την ιστορία της. Το υπάρχον ανάγει την ηλικία του στα έτη 1874 -1876, και φυσικά δεν είναι σε θέση να δεχθεί τα χιλιάδες αρχαιολογικά ευρήματα της περιοχής (πιθανολογώ ότι το 90% του αρχαιολογικού πλούτου της Σπάρτης και της Λακωνίας εν γένει είναι ακόμη κρυμμένο στη γη). Είναι βέβαια αυτονόητο και δεν χρειάζεται, νομίζω, ιδιαίτερη προς τούτο αιτιολογία, ότι η Σπάρτη έχει ανάγκη από ΜΟΥΣΕΙΟ αντάξιο της Ιστορίας της, και όχι από ένα Μουσείο απλά καλύτερο και μεγαλύτερο του ήδη υπάρχοντος, και μάλιστα σε σημείο της πόλης όπου ήθελε τύχει. 

Με απλά λόγια, καθ’ ημάς, το ΜΟΥΣΕΙΟ αυτό πρέπει να έχει τα εξής κύρια χαρακτηριστικά:
1. Να βρίσκεται σε περίοπτη και προνομιούχο θέση, εγγύτατα του κυρίως αρχαιολογικού χώρου, αλλά και της σημερινής πόλης, να είναι δε και ΠΡΟΤΥΠΟ νεοκλασικού κτιρίου (βλέπε και παρακάτω), ώστε, αφενός ν’ αποτελεί «ΚΟΣΜΗΜΑ» της πόλης και ΜΝΗΜΕΙΟ Πολιτισμού στους αιώνες,  κι’ αφετέρου να είναι εύκολα προσβάσιμο στους επισκέπτες, ιδίως δε στους μαθητές, στους ηλικιωμένους και στους ΑΜΕA, φυσικά, καθώς και στους τουρίστες. Η θέση, λοιπόν, του Μουσείου είναι, καθ’ ημάς, πολύ σημαντικό στοιχείο του (ίσως και το πλέον σημαντικό ακόμη, ιδίως σε πόλεις και τόπους με μεγάλη ιστορία, όπως η Σπάρτη, η Αθήνα, η Ολυμπία, οι Δελφοί κ.τ.λ.).

2. Να είναι σύγχρονο, λειτουργικό, με άφθονους χώρους κ.τ.λ., ώστε να μπορεί να στεγάσει, όχι μόνον τα υπάρχοντα ευρήματα, αλλά και τα τεράστια τοιαύτα, που βρίσκονται σήμερα στα έγκατα της γης και προσδοκάται, ελπίζουμε κάποτε στο μέλλον, ότι θ’ ανασυρθούν από εκεί.

3. Πρέπει βέβαια να είναι ευάερο, ευήλιο, απαλλαγμένο υγρασίας, κ.τ.λ.. Οι πυραμίδες στην Αίγυπτο και τα άλλα εκεί αρχαιολογικά στοιχεία, αν διατηρήθηκαν τόσα καλά επί χιλιάδες χρόνια, το οφείλουν κυρίως στο ξηρό κλίμα και περιβάλλον.

4. Το νέο Μουσείο πρέπει επίσης να έχει κι’ εξωτερική εμφάνιση ανάλογη προς την αρχιτεκτονική της αρχαίας Ελλάδος. Εν κατακλείδι δηλαδή προς τα έξω πρέπει να μοιάζει με νεοκλασικό κτίριο, όπως είναι όλα τα μεγάλα Μουσεία σήμερα στον κόσμο (π.χ. Ερμιτάζ της Πετρούπολης, Λούβρο Παρισιού, Μουσείο Λονδίνου κ.τ.λ.) και, όπως φαίνεται, η μόνη «παραφωνία» είναι το «σύγχρονο» Μουσείο της Ακρόπολης, όπου, με πρόφαση τον «Ήλιο και το φως», κυριαρχεί εξωτερικά το «γυάλινο» στοιχείο24.

Περαιτέρω τα τελευταία χρόνια πολύς λόγος γίνεται για το ερειπωμένο, παλαιό εργοστάσιο «Χυμοφίξ» στην είσοδο της πόλης και παραπλεύρως του Ευρώτα, προκειμένου να ιδρυθεί εκεί το νέο Μουσείο της Σπάρτης25. Νομίζω πως δεν χρειάζεται να είναι κανείς ειδικός (μηχανικός, αρχαιολόγος, περιβαντολόγος κ.τ.λ.) για ν’ αντιληφθεί ότι ο χώρος εκεί δεν είναι και ο πλέον κατάλληλος για να στεγάσει το Μουσείο αυτό, είτε με ανέγερση νέου κτιρίου, είτε μ’ ανακαίνιση του ερειπωμένου εργοστασίου, είτε και με τα δύο (και αυτό ανεξαρτήτως των τυχόν υπαρχόντων εκεί αρχαιοτήτων). Καταρχήν η περιοχή είναι απομακρυσμένη και σχεδόν αποκομμένη από την πόλη και την αρχαία Σπάρτη, καθώς και «υποβαθμισμένη» για πολλούς λόγους26, με ό,τι αυτό συνεπάγεται. Φαντάζεστε το Μουσείο της Ακρόπολης να ιδρυόταν π.χ. είτε στην Καλλιθέα, είτε στο Νέο Κόσμο και το Παγκράτι, είτε στα Εξάρχεια, είτε στην Πλατεία Βάθης, είτε στο ποτάμι του Κηφισού; Θα είχε την ίδια αξία και αίγλη με αυτήν που έχει στη σημερινή του θέση; Φυσικά ΟΧΙ. Κάπως έτσι έχουν τα πράγματα κι’ εδώ στην Σπάρτη.

Το νέο Μουσείο της Σπάρτης, λοιπόν, πρέπει για πολλούς λόγους οπωσδήποτε να συνδέεται χωροταξικά (ή δυνατόν και «οργανικά») με την αρχαία Σπάρτη. Ακόμη και λόγοι ασφαλείας επιβάλλουν κάτι τέτοιο (αντίθετα η περιοχή του παλαιού εργοστασίου ΦΙΞ δεν νομίζω πως παρέχει πολλά εχέγγυα ασφαλείας, αν κρίνουμε και από την περίπτωση του γειτονικού παλιού SUPER MARKET «ΑΤΛΑΝΤΙΚ», το οποίο πριν από λίγα χρόνια «απογυμνώθηκε», ως γνωστόν, σ’ ελάχιστο χρόνο).  Επίσης η ανακαίνιση, και μόνον, του παλαιού εργοστασίου εκεί, θα κοστίσει, μάλλον, περισσότερο και από την ίδρυση εξαρχής νέου Μουσείου, και άλλωστε σε περίπτωση που γίνει ανακαίνιση αυτού, σε τι θα χρησιμεύσει; Είναι ποτέ δυνατόν σ’ έναν τέτοιο χώρο, που χτίστηκε πολλά χρόνια πριν για εργοστάσιο, να εκτεθούν οι αρχαιότητες τις πιο ένδοξης, κατά πολλούς, πόλης της αρχαίας Ελλάδος; Αδύνατον, δεν μπορώ ακόμη και να το φανταστώ.

Περαιτέρω η πολλή υγρασία που υπάρχει στην περιοχή εκεί, δεν καθιστά αυτή πρόσφορη επ’ ουδενί για την ίδρυση και λειτουργία Μουσείου.                                     
Τέλος, και πολλά άλλα θα μπορούσε κάποιος να επικαλεστεί, για ν’ αποδείξει ότι το «παλιοεργοστάσιο» του ΦΙΞ δεν είναι η λύση που αρμόζει κι’ επιβάλλεται για το νέο Μουσείο της Σπάρτης, αλλά ο χώρος εδώ της εφημερίδος δεν το επιτρέπει.
ΟΧΙ, λοιπόν, σε Μουσείο «ό,τι να ‘ναι και όπου να ‘ναι».

Η ιδανική θέση του νέου Μουσείου είναι στο Στάδιο.
Το Στάδιο δεν έχει καμία θέση εκεί και πρέπει ν’ απομακρυνθεί.
Το νέο Μουσείο, λοιπόν, της Σπάρτης, με λίγα και απλά λόγια πρέπει ν’ ανεγερθεί, όπως προαναφέρθηκε, εγγύτατα της αρχαίας πόλης και της σημερινής, και μάλιστα σε περίοπτη και προνομιούχο θέση, ν’ αποτελεί δε Πρότυπο κτιρίου και Στόλισμα για την πόλη, και πάντως να είναι ανάλογο και ισάξιο (όχι βέβαια εξωτερικά), ει δυνατόν, προς εκείνο της Ακρόπολης στην Αθήνα. Η Πολιτεία βέβαια, αν θέλει, μπορεί να βρει τον κατάλληλο χώρο. Προσωπικά πιστεύουμε ότι ο πλέον κατάλληλος χώρος (ορθότερα ιδανικός) είναι το υπάρχον Στάδιο της Σπάρτης, εφόσον φυσικά δεν εμποδίζουν αυτό οι τυχόν αρχαιότητες κάτωθεν αυτού. Όπως και παραπάνω αναφέραμε, το Στάδιο δεν έχει καμία θέση εκεί και πρέπει άμεσα ν’ απομακρυνθεί, ακόμη κι’ αν δεν εγκατασταθεί τελικά το νέο Μουσείο εκεί.

Και μπορεί, βέβαια, διάφοροι εδώ να ειπούν, περίπου: «Μα καλά, είναι δυνατόν να φύγει το Στάδιο από εκεί; Και που να πάει;». Σε όλους αυτούς θα απαντούσαμε τα εξής: «Ναι μπορεί να φύγει, αρκεί να το θέλουν οι Φορείς και πρωτίστως η Πολιτεία, η οποία έχει και την κύρια ευθύνη εν προκειμένω. Τι έκανε η Πολιτεία και οι διάφοροι αρμόδιοι Φορείς (Δήμαρχοι, Νομάρχες) όταν κατασκευαζόταν το Στάδιο αυτό πάνω στην «καρδιά» της αρχαίας Σπάρτης, το ίδιο δε και όταν επεκτεινόταν το σχέδιο πόλης από τις οδούς Θερμοπυλών και 118 προς τα πάνω, και δη προς την οδό Τριακοσίων κλπ, καταλαμβάνοντας έτσι ένα τεράστιο μέρος της αρχαίας Σπάρτης; ΤΙΠΟΤΑ δεν έκαναν και είναι συνυπεύθυνοι, γι΄ αυτό και οφείλουν, έστω και τώρα, ν΄ αποκαταστήσουν το τεράστιο αυτό αρχαιολογικό και περιβαλλοντικό «έγκλημα». Μπορεί, επίσης, να φύγει, γιατί, όπως προαναφέρθηκε, υπάρχουν τεράστιοι χώροι για το νέο Στάδιο, και προς Μαγούλα, Μυστρά και Άγιο Ιωάννη, και προς Αμύκλες, αλλά και προς τα κάτω προς τον Ευρώτα στη θέση «Ματάλα» κλπ, όπου μερικοί σήμερα προτείνουν να γίνουν νέα Γέφυρα και νέα Είσοδος της Σπάρτης».

Εναλλακτικά, για την περίπτωση που τυχόν είναι αδύνατον αυτό (Μουσείο) να ιδρυθεί εκεί, η θέση του πρέπει να είναι κάπου στην ευρύτερη εκεί περιοχή, «έμπροσθεν» του κυρίως αρχαιολογικού χώρου μεταξύ των οδών Τριακοσίων,  Κων. Παλαιολόγου (ή Αγ. Νίκωνος) και Λεωνίδου (ή Λυσάνδρου), και πάντως οπωσδήποτε στο «τετράγωνο» μεταξύ των παραπάνω οδών και της Θερμοπυλών (και η ευρύτερη περιοχή του κενοταφίου του Λεωνίδα θα ήταν μία πολύ καλή επιλογή), εν ανάγκη βέβαια και με απαλλοτριώσεις, αρκεί να το θέλει και η Πολιτεία, η οποία έχει, καθ’ ημάς, τον «πρώτο και τον τελευταίο λόγο».
Επίσης εναλλακτικά, για την περίπτωση που για κάποιο λόγο δεν μπορεί να ιδρυθεί κι’ εκεί το νέο Μουσείο, η θέση του πρέπει να είναι στον κήπο του υπάρχοντος Μουσείου, ο οποίος είναι αρκετά μεγάλος και προσφέρεται γι’ αυτό.
Εννοείται βέβαια ότι, αν για οποιονδήποτε λόγο δεν μπορεί επ’ ουδενί να υπάρξει λύση κατά τις Προτάσεις μας αυτές, είμαστε «πρόθυμοι και διατεθειμένοι ν’ αποδεχθούμε» και άλλη θέση για το νέο Μουσείο, αρκεί αυτή να βρίσκεται βόρεια, πλησίον του αρχαιολογικού χώρου και του κέντρου της πόλης, και να είναι «αντάξια» προς την ιστορία και την αίγλη της27.

ΟΧΙ σε νέο «Λεύκτρο – Σπάρτη».
Αυτές τις ημέρες συμπληρώνεται ένα έτος, αφότου δόθηκε στην κυκλοφορία το πολυδιαφημισμένο και πολυαναμενόμενο έργο του οδικού άξονος «Λεύκτρο – Σπάρτη». Μοιραία, λοιπόν, τίθεται το ερώτημα: «ωφελήθηκε η πόλη από το έργο αυτό και πόσο;». Καταρχήν αυτό είναι σε θέση να το κρίνουν ακριβέστερα - και οφείλουν να το πράξουν - οι αρμόδιοι Φορείς. Όμως, όπως φαίνεται και δείχνουν τα μέχρι στιγμής στοιχεία και αποτελέσματα, η ωφέλεια για την Σπάρτη και την Λακωνία γενικότερα δεν πρέπει να είναι αρκούντως ικανοποιητική, και πάντως κατώτερη των περιστάσεων και του αναμενομένου, μιας και οι περισσότεροι (κατ’ ορισμένους σχεδόν όλοι) που κατευθύνονται προς Τρίπολη και Αθήνα, φαίνεται πως ακολουθούν την παλαιά οδό (με πρώτο και καλύτερο το ΚΤΕΛ). Οι λόγοι είναι απλοί και σχεδόν σε όλους γνωστοί, μιας και δεν χρειάζεται, νομίζω, να είσαι ειδικός προς τούτο (μηχανικός, συγκοινωνιολόγος κ.τ.λ.) για να τους αντιληφθείς και, όπως φαίνεται, ο κύριος λόγος δεν πρέπει να είναι η καταβολή διοδίων. Ειδικότερα, οι λόγοι αυτοί, οι οποίοι άλλωστε από τις πρώτες ημέρες κυκλοφορίας του δρόμου έχουν σχεδόν επισημανθεί από διάφορους ειδικούς και μέσα μαζικής επικοινωνίας,  φαίνεται να είναι οι εξής:

1) η απόσταση Σπάρτη – Τρίπολη με το νέο αυτό δρόμο αυξάνεται σημαντικά σε σύγκριση με την παλαιά οδό (νομίζω περίπου κατά 23 χιλιόμετρα).

2) Ο οδικός αυτός άξονας δεν έχει Λωρίδα Έκτακτης Ανάγκης (ΛΕΑ), πράγμα πρωτοφανές για δρόμο που θέλει να λέγεται «σύγχρονος κι’ ευρωπαϊκός», η έλλειψη δε αυτή είναι πολύ σημαντική, μιας και οι ΛΕΑ, ως γνωστόν, «σώζουν ζωές» (εύχομαι να μην τύχει και χαλάσει κάποιο αυτοκίνητο – ιδίως νταλίκα ή φορτηγό - στο δρόμο αυτό, γιατί τότε, ελλείψει ΛΕΑ και πολλών στροφών (δεδομένου και ότι ορισμένοι οδηγοί παρασύρονται από την «νεότητα» του έργου και την ύπαρξη στηθαίου ανάμεσα στα δύο ρεύματα κυκλοφορίας και τρέχουν με πολύ μεγάλες ταχύτητες, ενώ το όριο ταχύτητος είναι μόνον 80 χιλ. την ώρα- βλέπε παρακάτω), ο κίνδυνος ατυχήματος – και μάλιστα πολλαπλού αν τύχει και είναι νύχτα, βρέχει και υπάρχει μεγάλη κίνηση – είναι άμεσος και μεγάλος).

3) Έχει «ατέλειωτες» στροφές (ιδίως μετά την Πελλάνα και πάντως στο τμήμα από Λογκανίκο μέχρι Λεύκτρο), ίσως και πάνω από 50, με αποτέλεσμα να έχει αποδοθεί στο δρόμο αυτό ο χαρακτηρισμός «φιδοειδής». Δεν γνωρίζω το λόγο (ή τους λόγους) για τον οποίο υπάρχουν τόσες στροφές28. Εκείνο πάντως που γνωρίζω (όπως και όλοι νομίζω) είναι ότι, η ευθεία γραμμή, είναι, όχι μόνον «συντομοτέρα πάσης άλλης γραμμής» κατά τον μαθηματικό (γεωμετρικό) κανόνα, αλλά και «ασφαλεστέρα», γιατί, όπως έλεγαν και οι παλιοί μας πρόγονοι «ο Χάρος στην στροφή παραμονεύει29». Επίσης αναρωτιέμαι, αν η περιοχή Λεύκτρο – Σπάρτη βρισκόταν στην Γερμανία, στην Ιταλία ή σε κάποια άλλη αναπτυγμένη ευρωπαϊκή χώρα, ο δρόμος αυτός θα είχε την ίδια μορφή και κατάσταση που έχει σήμερα30;

4) Έχει, νομίζω, καθ’ όλη την διαδρομή ανώτατο όριο ταχύτητος μόνον 80 χιλιόμετρα την ώρα, κάτι επίσης πρωτοφανές για δρόμο που παραδόθηκε στην κυκλοφορία το 2016 και θέλει να λέγεται επίσης «σύγχρονος κι’ ευρωπαϊκός». Και φυσικά στο θέμα αυτό δεν μπορούσε να γίνει και αλλιώς (και πολύ σωστά η Τροχαία ή όποια άλλη υπηρεσία έπραξε το καθήκον της), από την στιγμή που ο δρόμος έχει τόσο πολλές στροφές και στερείται ΛΕΑ. Λένε ότι το ανώτατο αυτό όριο ταχύτητος είναι προσωρινό, αλλά εγώ νομίζω, πως με την σημερινή κατάσταση του δρόμου το ανώτατο αυτό όριο πολύ δύσκολα θ’ αλλάξει προς τα επάνω, εκτός, ίσως, από μία ή δύο ευθείες του δρόμου. Και μόνο, λοιπόν, το μικρό ανώτατο αυτό όριο ταχύτητος «υποβαθμίζει» αυτό το έργο. Επίσης και μόνη η σύγκριση του δρόμου αυτού με τον αντίστοιχο νέο δρόμο Τρίπολης – Καλαμάτας, ο οποίος έχει ΛΕΑ, ελάχιστες στροφές και πολύ ανώτερο όριο ταχύτητος, δείχνει ότι ο δρόμος αυτός (Λεύκτρο – Σπάρτη) είναι «υποβαθμισμένος» και υστερεί έναντι του αντίστοιχου Τρίπολης – Καλαμάτας. Κι’ εύλογα αναρωτιέται κάποιος Λάκων: ΓΙΑΤΙ;

Οι σύγχρονοι καλοί κι’ ευθείς με ΛΕΑ δρόμοι γίνονται, φυσικά, για την ασφάλεια των συγκοινωνιών, και πάντως για τους μέσους κοινούς οδηγούς και όχι για τους λεγόμενους Σουμάχερ, οι οποίοι έχουν ιδιαίτερες ικανότητες και μπορούν να οδηγήσουν γρήγορα και σε πολύ δύσκολους δρόμους. Έτσι, νομίζω, ο μέσος αυτός οδηγός (δηλαδή ο κυρ- Θανάσης, η κυρά-Μαρία κ.τ.λ.) πολύ δύσκολα μπορεί να πάρει τις στροφές αυτές με πάνω από 80 χιλιόμετρα, οπότε ποιο το όφελος εν προκειμένω.

Εν κατακλείδι, η Σπάρτη και η Λακωνία είχαν (και δυστυχώς μάλλον όπως φαίνεται έχουν ακόμη) άμεση ανάγκη ενός δρόμου ταχείας μετάβασης προς Τρίπολη, αρχικά, και προς Αθήνα στη συνέχεια. Όπως φαίνεται, ο νέος αυτός δρόμος δεν έδωσε λύση σε αυτή την ανάγκη. Θα μπορούσε δε να δώσει, αν σχεδιαζόταν και χαρασσόταν η κατάληξή του ανατολικότερα, δηλαδή αν κατέληγε κάπου στην περιοχή της λίμνης Τάκας ή στην Ασέα, το Παλλάντιο (για την κατασκευή νέας αρτηρίας από Φουντέϊκα προς Ασέα κ.τ.λ. βλέπε παρακάτω), ή ίσως ακόμη κι’ εκεί που καταλήγει σήμερα, αν είχε ελάχιστες στροφές και ΛΕΑ. Αυτό, βέβαια, δεν έγινε. Επίσης λύση στην ανάγκη αυτή θα μπορούσε να δώσει, με πολύ λιγότερα χρήματα, ο εκσυγχρονισμός (ή ακόμη και η βελτίωση) της παλιάς οδού Σπάρτης – Τρίπολης και ειδικότερα του πολύ επικίνδυνου τμήματος από Αρδάμη μέχρι Μανθυρέα. Ούτε και αυτό, δυστυχώς, έγινε. Έτσι, εφόσον ο δρόμος Λεύκτρο – Σπάρτη «ατύχησε», μάλλον, και δεν ικανοποίησε στον ανάλογο βαθμό την ανάγκη αυτή, σήμερα προβάλλει ως επιτακτική πλέον ανάγκη η άμεση βελτίωση του παλαιού δρόμου Σπάρτης – Τρίπολης, με προτεραιότητα του τμήματος Αρδάμη – Μανθυρέα, κυρίως για να μην θρηνήσουμε και άλλα θύματα στους δρόμους, που τόσο κοστίζουν στην «δυστυχισμένη» πατρίδα μας, η οποία στο θέμα αυτό διεκδικεί την πρωτοκαθεδρία στην Ευρώπη.

Βέβαια όλα τα έργα είναι καλοδεχούμενα, επομένως και ο δρόμος Λεύκτρο – Σπάρτης. Θα μπορούσε όμως να είναι καλύτερος (ή πολύ καλύτερος, ακόμη και «κάλλιστος», αν λάβουμε σαν μέτρο σύγκρισης τους καταπληκτικούς ευρωπαϊκούς δρόμους) κατά την άποψή μας, γι’ αυτό και η καλόπιστη εν προκειμένω κριτική μας.   Εν πάση περιπτώσει, όπως φαίνεται, η Πολιτεία, δια των νομίμων εκπροσώπων της, μάλλον πρέπει ν’ ατύχησε στις προβλέψεις κι’ εκτιμήσεις της, καθώς και στην χάραξη, σχεδίαση και απόφαση για τον οδικό άξονα Λεύκτρο – Σπάρτη31 (και η ατυχία, αστοχία, λάθη κ.τ.λ. μέσα στη ζωή είναι, αρκεί ν’ αναγνωρίζονται, ν’ αποτελούν παράδειγμα προς «αποφυγείν» και να μην επαναλαμβάνονται). Κάποιοι λένε ότι ο δρόμος αυτός χαράχθηκε για να συνδεθεί με τη λεγόμενη Ολυμπία οδό, και ότι στο μέλλον θα ωφελήσει πολύ την Σπάρτη. Κάτι τέτοιο βέβαια είναι υποθετικό, αβέβαιο και ανατρέχει στο μέλλον, οπότε ΙΔΩΜΕΝ. Κατά πάσα δε περίπτωση, όπως προαναφέρθηκε, ο δρόμος αυτός είναι «υποβαθμισμένος», η δε επίτευξη του σκοπού αυτού αποτελεί το έλασσον σε σχέση με το μείζον  εν προκειμένω θέμα που αφορά την Σπάρτη και την Λακωνία γενικότερα, και το οποίο είναι η ταχεία πρόσβαση προς Τρίπολη και Αθήνα, πράγμα που, όπως προαναφέρθηκε, δεν φαίνεται να  λύθηκε με τον άξονα Λεύκτρο – Σπάρτη, παρά τα εκατομμύρια ευρώ που σπαταλήθηκαν από τον «ιδρώτα και αίμα» του Ελληνικού Λαού, και μάλιστα, σ’ εποχές πολύ δύσκολες γι’ αυτόν, όπως είναι οι σημερινές.
Για να μην συμβεί, λοιπόν, το ίδιο και με το Μουσείο της Σπάρτης, θα πρέπει όλοι οι αρμόδιοι Φορείς (και πρωτίστως βέβαια η Πολιτεία) να επιδείξουν - σε απόλυτη συνεργασία - σύνεση, υπομονή κι’ επιμονή, καμία βιασύνη και προχειρότητα, και κυρίως, όπως προαναφέρθηκε,  Πρόγραμμα, Σχέδιο και Όραμα, αντάξια προς την Ιστορία και τ’ Όνομα της Σπάρτης.

Οι Στρατηγικές ανάγκες (στόχοι) της Σπάρτης και της Λακωνίας.
Επ’ ευκαιρία (και ως εκ περισσού), οι ανάγκες αυτές της περιοχής μας, από τις οποίες εξαρτάται η ανάπτυξή της και η έξοδός της από την σημερινή στασιμότητα και ύφεση είναι οι εξής, και δεν νομίζω πως χρειάζεται να είναι κάποιος ειδικός ή πολύ έμπειρος περί τα Πολιτικά και τα Αυτοδιοικητικά για να τις διακρίνει, ήτοι:

1) Πρώτη και καλύτερη η ανάδειξη και αξιοποίηση, με «μακρόπνοο και μεγαλόπνοο» Πρόγραμμα και Όραμα, των κλασικών αρχαιοτήτων της Σπάρτης, της Πελλάνας (η μέχρι σήμερα στάση και συμπεριφορά της Πολιτείας για τις πολύ σημαντικές αρχαιότητες στην Πελλάνα, μπορεί να χαρακτηριστεί ακόμη και ως «πλήρης αδιαφορία»), των Αμυκλών, του Γυθείου κ.τ.λ., φυσικά δε πρώτα-πρώτα και πάνω απ’ όλα η ίδρυση του νέου ΜΟΥΣΕΙΟΥ, όπως προαναφέρθηκε. Είναι γνωστό σε όλους ότι οι αρχαιότητες, η Ιστορία, και γενικά «τ΄Όνομα» της αρχαίας Σπάρτης αποτελούν την «βαριά βιομηχανία», όχι μόνον της περιοχής της Λακωνίας, αλλά και της Ελλάδος γενικότερα, με ό,τι αυτό συνεπάγεται. Η καρδιά της Σπάρτης, λοιπόν, χτυπάει στην αρχαία κλασική Σπάρτη, και όσοι την επισκέπτονται το πράττουν για την πλούσια και σπουδαία αρχαία Ιστορία και Δόξα της, και φυσικά οι Ευρωπαίοι δεν έρχονται εδώ για τα Φράγκικα κάστρα του Μυστρά και του Γκοντελφρείδου Βιλλεαρδουΐνου (όπου δυστυχώς και κυρίως κατευθύνονται), μιας και τέτοια έχουν πολλά στις πατρίδες τους. Ψάχνουν όμως για την αρχαία Σπάρτη και σχεδόν δεν την βρίσκουν, μιας και όλα εκεί είναι «αφημένα στην τύχη τους» και «πεθαμένα». Νομίζω, όμως, πως ήρθε η ώρα η αρχαία Σπάρτη, όχι μόνον να κάνει την «Ανάστασή» της, αλλά και την «Επανάστασή» της, κάτι που έπρεπε να έχει γίνει πριν από πολλά χρόνια. ΔΕΝ «ΠΑΕΙ ΆΛΛΟ», λοιπόν, και αυτό πρέπει να το καταλάβουν όλοι οι αρμόδιοι Φορείς (Πολιτεία, Περιφέρεια, Δήμος κλπ).

2) Δρόμος ταχείας και ασφαλούς πρόσβασης προς Τρίπολη και Αθήνα. Στον ίδιο βαθμό προτεραιότητος και το έργο αυτό (ίσως δε η ανάγκη αυτή να προηγείται και πάσης άλλης, καθώς χωρίς ταχεία πρόσβαση προς Τρίπολη – ως ικανοποιητική θεωρείται μόνον εκείνη η λύση που κάνει την απόσταση με αυτοκίνητο μισή ώρα το ανώτερο κατά μέσον όρο- δεν φαίνεται να προχωρούν ικανοποιητικά και οι άλλες ανάγκες – στόχοι της περιοχής). Όπως προαναφέρθηκε, εφόσον οι περισσότεροι Λάκωνες, που κατευθύνονται προς Τρίπολη και Αθήνα, ακολουθούν και σήμερα τον παλιό δρόμο Σπάρτης – Τρίπολης, προβάλλει άμεση η ανάγκη βελτίωσης του δρόμου αυτού, και ειδικότερα του τμήματος από Αρδάμη μέχρι Μανθυρέα. Θα μπορούσε βέβαια να λυθεί το θέμα της πρόσβασης αυτής ακόμη και με μία άλλη, νέα, «απόληξη» του νυν άξονος Λεύκτρο – Σπάρτη, η οποία θ’ άρχιζε από το σημείο της εξόδου προς Φουντέϊκα, και θα κατέληγε είτε προς Ασέα ή Παλλάντιο, είτε προς τη λίμνη Τάκα, κάτι όμως που θα απαιτήσει σημαντικά ποσά, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για την «πολύπαθη» πατρίδα μας σήμερα.

3) Δρόμοι ταχείας και ασφαλούς μετάβασης από Σπάρτη προς Νεάπολη, Γύθειο και Αερόπολη32. Τα τρία ως άνω έργα, «ζωτικής» ανάγκης και σημασίας για την Σπάρτη και την Λακωνία, θα έπρεπε ήδη να έχουν γίνει, κι’ επομένως δεν μπορούν να περιμένουν ούτε «λεπτό». Η τυχόν μη ικανοποίησή τους, όπως και η αντίστοιχη των κατωτέρω αναφερόμενων επενδύσεων, θα κρατά την Σπάρτη και την Λακωνία μόνιμα σχεδόν στην «υποανάπτυξη και ύφεση», κοινώς δε αυτές θα συνεχίσουν να «βράζουν στο ζουμί τους».

4) Συχνή και «σύγχρονη» ακτοπλοϊκή σύνδεση της Λακωνίας (και γενικότερα της Πελοποννήσου) με την Κρήτη, είτε μέσω Γυθείου, είτε μέσω Νεάπολης.

5) Επίσης «σύγχρονη» και άμεση λειτουργία του αεροδρομίου Σπάρτης.

6) Επενδύσεις «μακρόπνοες», «μεγαλόπνοες» (δηλαδή με ΣΧΕΔΙΑ, ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ και ΟΡΑΜΑ) και καινοτόμες στον Τουριστικό και δη στον Αγροτικό – συμπεριλαμβανομένου του κτηνοτροφικού και πτηνοτροφικού - Τομέα  (η Λακωνία, εκτός από τις «παραδείσιες» θαλάσσιες ακτές της και τους «χρυσοφόρους» κάμπους και λόφους της, έχει και δύο «θεϊκά» βουνά – ιδίως τον πάνω από τον μισό χρόνο «λευκό» Ταΰγετο- που δυστυχώς παραμένουν τελείως αναξιοποίητα, τόσο τουριστικά, όσο και αγροτικά, παρότι προσφέρονται ευνοϊκά προς τούτο), κατάλληλες και απαραίτητες για την απορρόφηση, αφενός του «καλύτερου» πορτοκαλιού στον κόσμο, που φέρει την ετικέτα «Πορτοκάλια Λακωνίας», τα οποία τώρα σαπίζουν σε μεγάλες ποσότητες στα περιβόλια, και αφετέρου των ανέργων εργατικών χεριών της περιοχής, που όσο πάνε και αυξάνονται, το ίδιο δε περίπου ισχύει και για τα προϊόντα της ελιάς, που θέλουμε να πιστεύουμε πως επίσης είναι τα «καλύτερα» στον κόσμο.

7) Δημιουργία νέου Σταδίου, σύγχρονου κι ευρωπαϊκού (βλέπε και παρακάτω).
Τέλος, πολλά θα μπορούσε να ειπεί κάποιος για τ’ αναγκαία έργα της Σπάρτης και της Λακωνίας, αλλά δεν είναι του παρόντος.

Αξιότιμε κύριε Δήμαρχε,

Οι κάτοικοι της Σπάρτης και ο Λαός της Λακωνίας περιμένουν πολλά από εσάς, δεδομένου και ότι η μέχρι τούδε πορεία σας κρίνεται θετική κι΄ ελπιδοφόρος. Πάρτε πρωτοβουλία (θα έλεγα ξεκινήστε «σταυροφορία»), ώστε ν’ απομακρυνθεί το Στάδιο και στη θέση του να εγκατασταθεί το νέο Μουσείο της Σπάρτης, ένα Μουσείο, όπως το περιγράψαμε, δηλαδή ΠΡΟΤΥΠΟ, ΚΟΣΜΗΜΑ, ΚΙΒΩΤΟΣ και ΠΑΡΑΚΑΤΑΘΗΚΗ Πολιτισμού, και μόνον, και όχι ουτοπικού «μεγαλοϊδεατισμού» προς άρση πάσης παρεξηγήσεως (αυτό βέβαια δεν σημαίνει πως πρέπει ν΄ αμελήσετε και για τις υπόλοιπες «στρατηγικές» ανάγκες της πόλης και της Λακωνίας, το αντίθετο, με το ίδιο ενδιαφέρον πρέπει ν’ ασχοληθείτε και γι’ αυτές).
Το Στάδιο, πάντως, κατά πάσα περίπτωση πρέπει να απομακρυνθεί από την «καρδιά» της αρχαίας Σπάρτης, είτε γίνει εκεί το νέο Μουσείο, είτε όχι, δεδομένου άλλωστε και ότι το ίδιο θεωρείται ήδη «απηρχαιωμένο» και έχει «φάει τα ψωμιά του», με αποτέλεσμα, εκτός των άλλων, να καλείται κάθε τόσο ο Δήμος να καλύπτει οικονομικά τις όποιες εργασίες απαιτούνται να γίνουν σε αυτό, προκειμένου να είναι λειτουργικό (όπως έγινε και πρόσφατα, ώστε η τοπική ποδοσφαιρική ομάδα να μπορεί ν΄ αγωνίζεται σε αυτό). Αρκετά «εγκλήματα» έχουν γίνει σε βάρος του ευρύτερου αρχαιολογικού χώρου της Σπάρτης διαχρονικά, και νομίζω πως ήρθε η ώρα ν΄ αρχίσει η αποκατάσταση του χώρου αυτού, όπου αυτό φυσικά είναι δυνατόν.

Αξιότιμε κύριε Δήμαρχε,

Λένε πως «εχθρός του καλού είναι το καλύτερο», αλλά και του τελευταίου εγώ λέω πως «εχθρός είναι το κάλλιστον», πιστεύω δε ότι, σε σχέση με το Μουσείο της Σπάρτης (αλλά και τις αρχαιότητες αυτής), μπορείτε με την πρωτοβουλία σας να συμβάλλετε, ώστε να επιτευχθεί το «κάλλιστον» εν προκειμένω αποτέλεσμα, ή τουλάχιστον το καλύτερο (και όχι το απλώς καλό ή μέτριο) για την πόλη, κάτι που αναντίρρητα το αξίζει περίτρανα.
Εν ανάγκη, σε περίπτωση που τυχόν «σκοντάψετε» στη γνωστή και συνηθισμένη «αδράνεια» της Πολιτείας, ζητήστε άμεση συνδρομή από τον ΟΗΕ (unesco) και την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Βάλτε, λοιπόν, «ψηλά τον πήχυ», όσον αφορά το νέο Μουσείο και τις κλασικές αρχαιότητες της Σπάρτης.  Αν δε αυτό επιτευχθεί, η πόλη της Σπάρτης θα σας ευγνωμονεί «στον αιώνα τον άπαντα».

 


1) Κατά την κρατούσα και πλέον πιθανή άποψη το όνομα Σπάρτη προήλθε από την λέξη σπάρτος = το φυτό σπάρτο που αφθονεί στην περιοχή της Λακεδαίμονος, υπήρχε δε και ομώνυμη λέξη σπάρτη και σπάρτον, που σήμαιναν το σχοινί που κατασκευαζόταν από τον θάμνο σπάρτο (ή σπαρτιά),υπάρχει δε σήμερα και ομώνυμο χωριό (Σπαρτιά) στον τέως δήμο Φάριδος. Είναι αυτονόητο ότι από την Σπάρτη αυτή (δηλαδή την κόρη του Ευρώτα) έλαβε το όνομα η πόλη, την οποία πρώτος έχτισε ο σύζυγός της Λακεδαίμων, δίνοντάς της και το όνομα αυτό (βλ. Παυσανία επόμενη υποσημείωση).


2) Βλ. Παυσανία «Λακωνικά» 1.1-2, Απολλοδώρου «Βιβλιοθήκη» 10.1-3.


3) Ο Τυνδάρεω και η Λήδα ήταν οι γονείς των Διοσκούρων Κάστορος και Πολυδεύκη, της Κλυταιμνήστρας και της Ελένης.

4) Ο Ικάριος ήταν αδελφός του Τυνδάρεω και πατέρας της Πηνελόπης, την οποία απέκτησε με την «νύμφην» Περίβοια (βλ. Απολλοδώρου ό. π. Γ’ 10.3).

5) Ως γνωστόν η Κλυταιμνήστρα ήταν αδελφή της Ελένης και των Διοσκούρων, σύζυγος του Αγαμέμνονος, τον οποίο και δολοφόνησε με τον εραστή της Αίγισθο, όταν αυτός (Αγαμέμνων) επέστρεψε από την Τροία.

6) Ο Ορέστης ήταν γιος του Αγαμέμνονος και της Κλυταιμνήστρας από τις Μυκήνες. Αφού παντρεύτηκε την εξαδέλφη του Ερμιόνη, κόρη του Μενελάου και της Ελένης, διαδέχθηκε τον Μενέλαο και στον θρόνο της Σπάρτης, μιας και ο Μενέλαος δεν είχε γνήσιο άρρεν τέκνο (ο Μεγαπένθης ήταν νόθος γιος του).

7) Ο Τισσαμενός ήταν γιος του Ορέστη και της Ερμιόνης, επί δε της βασιλείας του κατήλθαν οι Δωριείς και οι απόγονοι του Ηρακλή στην Πελοπόννησο κι’ έδιωξαν τους Αχαιούς από την Λακεδαίμονα, οι οποίοι κατέφυγαν στην σημερινή Αχαΐα, αφού με τη σειρά τους έδιωξαν από εκεί τους Ίωνες (βλ. γι’ αυτά και για τα παραπάνω ενδεικτικά Παυσανία ό. π. 1.1-5, Απολλοδώρου ό. π. και Β.8.2.).

8) Ως «γνωστόν» Ηρακλείδες λέγονταν οι απόγονοι του Ηρακλή, που ζούσαν μακριά από το Άργος, μιας και τους είχε διώξει από την πόλη ο Ευρυσθεύς.

9) Ο Προκλής και ο Ευρυσθένης ήταν δίδυμοι, παιδιά του Αριστοδήμου (γιου του Αριστομάχου, τρισέγγονου του Ηρακλή) και της Αργείας, κόρης του Αυτεσίωνος και αδελφής του Θήρα, ο οποίος ίδρυσε την αποικία των Λακεδαιμονίων στη νήσο Θήρα, που πήρε τ’ όνομά του ενώ μέχρι τότε λεγόταν Καλλίστη (πρόκειται βέβαια για τη νυν καλουμένη πιο πολύ Σαντορίνη)- βλ. Παυσανία ό. π. 1.7.

10) Ο Αρίστων αναφέρεται (βλ. Παυσανία ό. π. 7.7) ότι είχε λάβει ως σύζυγο γυναίκα, η οποία, κατά με την διαγωγή ήταν η χειρότερη απ’ όλες τις γυναίκες της Λακωνίας, κατά την μορφή όμως η ωραιότερη, ακόμη και από αυτήν την Ελένη.

11) Το πολίτευμα και τους νόμους του Λυκούργου πολλοί κατά την αρχαιότητα εθαύμασαν, ωστόσο καμία άλλη πόλη δεν επιχείρησε να θεσμοθετήσει και να εφαρμόσει. Εν πάση περιπτώσει, ίσως η μεγαλύτερη συνεισφορά του Λυκούργου στην αρχαία Ελλάδα, κι’ εν γένει στον παγκόσμιο Πολιτισμό, ήταν η ίδρυση και η καθιέρωση των Ολυμπιακών αγώνων μαζί με τον Ίφιτο από την Ήλιδα και τον Κλεισθένη από την Πισάτιδα κατά την Θ’ π. Χ. εκατονταετηρίδα (βλ. ενδεικτικά Πλουτάρχου «Λυκούργος» 1), ενώ στα πολύ θετικά ήταν και η μεγάλη χειραφέτηση των γυναικών στην Σπάρτη.


12) Ο Αλκμάν βέβαια γεννήθηκε στις Σάρδεις της Λυδίας αλλά αιχμαλωτίστηκε και πωλήθηκε ως δούλος στην Σπάρτη, όπου και αναδείχθηκε σ’ έναν από τους μεγαλύτερους λυρικούς ποιητές της αρχαίας Ελλάδος.

13) Ο Κλεομένης αυτός ήταν ετεροθαλής αδελφός του Λεωνίδα, την κόρη του δε Γοργώ έλαβε ως σύζυγο ο Λεωνίδας. Ο Κλεομένης υπήρξε σπουδαίος βασιλιάς (κάτι που δεν είναι και τόσο γνωστό στο ευρύ κοινό), καθόσον, αφενός ελευθέρωσε την Αθήνα από την τυραννία των Πεισιστρατιδών το 510 π. Χ., και αφετέρου το 481 π. Χ. εξανάγκασε τους Αιγινήτες να πάνε με την πλευρά των Ελλήνων στον επικείμενο πόλεμο εναντίον των Περσών υπό τον Ξέρξη, ενώ προηγουμένως το 491 είχαν δώσει «γην και ύδωρ» στον Δαρείο, με αποτέλεσμα οι Αιγινήτες, με το σπουδαίο ναυτικό τους, να συμβάλλουν τα μέγιστα στην μεγαλειώδη νίκη των Ελλήνων κατά τη ναυμαχία της Σαλαμίνας, όπου και αρίστευσαν από πλευράς Ελλήνων, με δεύτερους τους Αθηναίους.

14) Το κατόρθωμα του Λεωνίδα στις Θερμοπύλες είναι λίγο – πολύ γνωστό, όχι μόνον στους Έλληνες, αλλά και σ’ όλη την Οικουμένη. Επομένως δεν έχουμε και πολλά να ειπούμε εν προκειμένω για τον άνδρα αυτό. Εν πάση περιπτώσει, ορισμένοι τον Λεωνίδα, ακόμη και με μόνη τη θυσία του στις Θερμοπύλες, τον θεωρούν ως τον Μέγιστο των Ελλήνων της αρχαιότητος (πρβλ. Παυσανία ό. π. 4-7), ενώ κατά την κρατούσα και ορθότερη άποψη τον χαρακτηρισμό αυτό, ακόμη και μέχρι σήμερα, τον δικαιούται ο «Μέγιστος» των Ελλήνων Αλέξανδρος.

15) Πάντως, για να είμαστε ακριβείς, πρέπει ν’ αναφέρουμε και ότι αυτή η «φτωχή» Σπάρτη, παραδόξως, υποστήριζε ότι το «σάπιο και οπισθοδρομικό» υπήρχε στις άλλες πόλεις, από τους πολύ πλούσιους και «ολιγάρχες», μέχρι τους διάφορους «σωτήρες και φωστήρες» λεγόμενους «αριστοκρατικούς κι΄ ευγενείς», ενώ πάθαινε και «αλλεργία» σε οτιδήποτε δημοκρατικό μέσο και στοιχείο των άλλων πόλεων (και ιδίως της Αθήνας), κι’ ας είχε η ίδια την «δημοκρατική» Απέλλα και «σοσιαλιστική» κατανομή της ιδιοκτησίας και περιουσίας.  

16) Οι Λακεδαιμόνιοι, μόνοι απ’ όλους τους Έλληνες, τόσο στην μάχη όσο και μετ’ αυτήν, δεν επεδίωκαν την εξολόθρευση και καταστροφή του αντιπάλου. Έχει μείνει παροιμιώδης στην Ιστορία η άρνησή τους να καταστρέψουν την Αθήνα μετά την ήττα της τελευταίας κατά τον Πελοποννησιακό πόλεμο, παρά τις αντίθετες προτάσεις των Θηβαίων και Κορινθίων, καθώς και η απάντησή τους στις προτάσεις των τελευταίων, ήτοι: «Λακεδαιμόνιοι δε ουκ έφασαν (=δεν συμφώνησαν) πόλιν Ελληνίδα ανδραποδίειν (=να υποδουλώσουν και να πωλήσουν τους κατοίκους της ως δούλους) μέγα αγαθόν ειργασμένην εν τοις μεγίστοις κινδύνοις γενομένοις τη Ελλάδι, αλλ’ εποιούντο ειρήνην…..» (βλ. Ξενοφώντος «Ελληνικά» Β’ 2.20, πρβλ. και Πλουτάρχου «Λύσανδρος» 15).

17) Στην Σπάρτη η θέση της γυναίκας ήταν πολύ ψηλά, σε αντίθεση προς τις άλλες πόλεις της Ελλάδος (πλην Κρήτης), σε τέτοιο σημείο μάλιστα που έκανε τον Αριστοτέλη (βλ. «Πολιτικά» 1269 και 31-33) να μιλάει για «γυναικοκρατία» στη Σπάρτη.


18) Σήμερα πολλές πόλεις στον κόσμο φέρουν τ’ όνομα Σπάρτη (τουλάχιστον 5 στις Η.Π.Α, η Σπάρτη της Πισιδίας στην Μικρά Ασία, κ.τ.λ.).

19) Αιψηρά (πρβλ. και αίψα, αιψηρός της αρχ. Ελλην.)= ξαφνικά, απότομα, αμέσως.

20) Ποιητής βέβαια δεν είναι άλλος από τον μεγάλο Όμηρο. Για την «ζωογόννα» λειτουργία και αποστολή του νερού «πρώτος» ο Όμηρος έκανε λόγο (βλέπε επόμενη υποσημείωση).

21) Σήμερα οι επιστήμονες στο σύνολό τους σχεδόν έχουν καταλήξει ότι η ζωή γεννήθηκε μέσα στο υγρό στοιχείο, δηλαδή στο νερό, κάτι που πρώτοι είπαν οι «πρωτομάστορες» του παγκόσμιου Πολιτισμού Έλληνες φιλόσοφοι της Ιωνίας (κυρίως της Μιλήτου), με πρώτο βέβαια τον Θαλή (βλ. ενδεικτικά Ομήρου «Ιλιάς» Ξ’ 246, 302, Διογένη Λαέρτιου «Θαλής» 1.27, Διοδώρου Α’ 12.5).  


22) Ποιητικά ο λαός της Σπάρτης, συνερχόμενος «εν χορώ» κάπου στο Λιμναίο στην γιορτή της Ορθίας Αρτέμιδος.

23) Είμαι σίγουρος, πως η Πολιτεία, αν θέλει ν’ αναδείξει και αξιοποιήσει τις κλασικές αρχαιότητες της Σπάρτης, όπως πραγματικά το αξίζει από την Ιστορία και την αίγλη της, γνωρίζει πολύ καλά, και καλύτερα από εμένα, τι πρέπει να κάνει.

24) Απορώ πώς η πνευματική ηγεσία της χώρας και το Τεχνικό Επιμελητήριο δεν αντέδρασαν σε αυτό το αρχιτεκτονικό «έγκλημα» σε βάρος της Αθήνας και της Ελλάδος γενικότερα, δηλαδή στην ανέγερση κάτω από την Ακρόπολη ενός «γυάλινου» κτιρίου, προκειμένου να στεγάσει τ’ αριστουργήματα τέχνης της αρχαίας Αθήνας (και όχι μόνο). Εννοώ δηλαδή κυρίως την εξωτερική εμφάνιση του νέου αυτού Μουσείου, και όχι τόσο την εσωτερική δομή κι’ αισθητική του, η οποία εξωτερική εμφάνιση είναι τελείως ξένη προς τον περιβάλλοντα χώρο και τ’ αντικείμενα που προώρισται να στεγάσει. Δυστυχώς αυτή η «ασχήμια» θα στέκει εκεί επί αιώνες και θα μαρτυρεί ότι οι σημερινοί Έλληνες δεν είμαστε αντάξιοι των μεγάλων προγόνων μας.

25) Με την ίδια λογική θα μπορούσε, ίσως, να προταθεί ως λύση για το νέο Μουσείο ακόμη και το «παρακείμενο» παλιό SUPER MARKET «ΑΤΛΑΝΤΙΚ», το κτίριο του οποίου βρίσκεται σε καλύτερη κατάσταση από το παλιό εργοστάσιο του «ΧΥΜΟΦΙΞ», ίσως δε ακόμη και το παλαιό ξενοδοχείο «ΞΕΝΙΑ». Αυτές όμως οι προτάσεις και οι λύσεις, μπορεί να είναι φιλότιμες και καλοπροαίρετες, αλλά είναι ολοφάνερα λύσεις ατυχείς και «λίγες» για το «μέγεθος» της Σπάρτης,  και μάλλον βεβιασμένες, ενταγμένες στην λογική «άντε, επιτέλους η Σπάρτη ν’ αποκτήσει νέο Μουσείο, και όπου να είναι», πολύ κατώτερες της Ιστορίας και του ονόματος της πόλης.   

26) Και μόνη η «όψη και η εικόνα», αφενός από τα «χαλάσματα» του παραπάνω παλαιού εργοστασίου, καθώς και του απέναντι παλαιού SUPER MARKET «ΑΤΛΑΝΤΙΚ», και αφετέρου από την «σκουριασμένη» παλαιά γέφυρα του Ευρώτα, υποβαθμίζουν την όλη περιοχή.

27) Τελευταία, άκουσα να γίνεται λόγος και για λύση στην αρχή της λεγόμενης νέας Εισόδου της Σπάρτης, που προτείνεται με προέκταση της λεωφόρου Λυκούργου. Για τους ίδιους λόγους που αναφέραμε και παραπάνω (και ακόμη περισσότερο, μιας και η απόσταση από την πόλη και τις αρχαιότητές της γίνεται ακόμη μεγαλύτερη, ίσως δε και η περιοχή είναι πιο υγρή κ.τ.λ.), δεν συμφωνούμε και με την πρόταση αυτή, καθόσον την θεωρούμε πολύ κατώτερη της Ιστορίας και της αίγλης της Σπάρτης, κατώτερη κι’ εκείνης που θέλει το Μουσείο στο παλαιό εργοστάσιο ΦΙΞ. Όσον δε αφορά τη νέα αυτή Είσοδο της Σπάρτης λεκτέα τα εξής: Καταρχήν κάθε έργο στην περιοχή μας είναι ευπρόσδεκτο. Τα έργα όμως ιεραρχούνται ανάλογα με τις ανάγκες της περιοχής. Όταν οι αρχαιολογίες της Σπάρτης και της Λακωνίας γενικότερα βρίσκονται σε «πρωτόγονη» κατάσταση και είναι «χωράφια», όταν η Σπάρτη δεν έχει σύγχρονο Μουσείο, ούτε και δρόμο ταχείας και ασφαλούς μετάβασης προς Τρίπολη, όταν οι δρόμοι Σπάρτης – Νεαπόλεως και Σπάρτης – Γυθείου – Αεροπόλεως είναι προβληματικοί και για να μεταβεί κανείς προς Νεάπολη και Αερόπολη θέλει ώρες, όταν το τμήμα του παλαιού δρόμου Τρίπολης – Σπάρτης από Αρδάμη μέχρι Μανθυρέα είναι γεμάτο από «σφαναράκια», όταν, όταν ……, αναρωτιέμαι τι νόημα και αξία έχουν έργα σαν τη νέα γέφυρα του Ευρώτα και τη νέα Είσοδο της Σπάρτης;

28) Δεν θα ξεχάσω ποτέ μου τους εκπληκτικούς δρόμους της Ιταλίας (τους λεγομένους autostrata), όταν την επισκέφθηκα το 1972 με την Σχολή στην οποία φοιτούσα, συμμετέχοντας σ’ εκπαιδευτική εκδρομή προς τη Νότια Ιταλία, τη λεγόμενη και «Magna Graecia». Ειδικότερα ο δρόμος από Νάπολη μέχρι Ρήγιο (Regio), κι’ εκείθεν προς Σικελία, ήταν φανταστικός, μεγάλος σε απόσταση, αν θυμάμαι καλά μ’ ελάχιστες (ή σχεδόν καθόλου) στροφές σε πολύ ανώμαλο έδαφος, κάτι που το πέτυχαν με τις πολλές σήραγγες και τις γέφυρες. Όταν δε επιστρέψαμε στην Πάτρα και πήραμε τον «φονικό» δρόμο Πάτρα – Κόρινθο για την Αθήνα, σχεδόν όλοι είπαμε με μία φωνή: «πού πάμε οι κακόμοιροι!» (σημειωτέον ήταν ακόμη στην Ελλάδα η Χούντα).

29) Αμφιβάλλω αν υπάρχει στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης άλλος δρόμος με παράδοση το 2016, που θέλει να λέγεται σύγχρονος κι’ ευρωπαϊκός, για τον οποίο και δαπανήθηκαν πολλά εκατομμύρια ευρώ από το υστέρημα του δεινά πάσχοντος Λαού, που να έχει τόσες πολλές στροφές σε τόσο μικρή απόσταση, και μάλιστα σε μία περιοχή «λοφώδη μεν αλλά χωμάτινη», όπως είναι γεωφυσικά η «κοιλάδα» Λεύκτρου – Σπάρτης. Αν ζούσε σήμερα ο μεγάλος σατυρικός μας ποιητής Σουρής, και αν φυσικά ήταν Λάκων, μάλλον θα σατύριζε κάπως έτσι τον οδικό άξονα Λεύκτρο - Σπάρτη, ήτοι: Λακωνία γεια σου,
    με «φιδίσιο» Λεύκτρο – Σπάρτη βοήθειά σου,
    ποια να παραβγεί μπροστά σου!!!
    Νομίζω πως κάποια στιγμή, και αφού σήμερα συμπληρώνεται έτος από τότε που ο δρόμος δόθηκε στην κυκλοφορία, οι αρμόδιοι κρατικοί Φορείς πρέπει να κάνουν με πλήρη νηφαλιότητα και «γνώθι σ’ αυτόν» έναν λεπτομερή Απολογισμό για το έργο αυτό, ήτοι, κυρίως, για το πόσα χρήματα στοίχισε και πόσο ωφέλησε την Σπάρτη και την Λακωνία, οι δε αρμόδιοι τεχνικοί (μηχανικοί κ.τ.λ.), που σχεδίασαν και χάραξαν τον δρόμο αυτό ν’ απαντήσουν ομοίως  στα εξής ερωτήματα: 1) γιατί ο δρόμος αυτός δεν σχεδιάστηκε ν’ απολήγει στην περιοχή της Ασέας ή του Παλλαντίου ή κάπου στην ευρύτερη εκεί περιοχή προς τη λίμνη Τάκα, ώστε να μειώνεται σημαντικά η απόσταση από Σπάρτη προς Τρίπολη; 2) γιατί έχει τόσες πολλές στροφές, οι οποίες αυξάνουν την απόσταση αυτή, καθώς και την επικινδυνότητα του δρόμου, ενώ αντίστοιχα μειώνουν το ανώτατο όριο ταχύτητος; 3) γιατί δεν έχει Λωρίδα Έκτακτης Ανάγκης (ΛΕΑ), όπως έχει ο άξονας Τρίπολη – Καλαμάτα και γιατί εν γένει ο δρόμος Λεύκτρο – Σπάρτη υστερεί σημαντικά έναντι του τελευταίου αυτού οδικού άξονος (δηλαδή στον αριθμό των στροφών και τις ευθείες, στην ΛΕΑ και στο ανώτατο όριο ταχύτητος); 4)γιατί δεν χαράχθηκε έτσι, ώστε να περνάει ψηλά προς τον Ταΰγετο, ώστε να εξυπηρετεί τα πάνω από δέκα  «πανέμορφα» - το ένα ωραιότερο από το άλλο, με κορωνίδες τα ψηλότερα Γεωργίτσι, Αγόριανη και Λογκανίκο- χωριά του Βορείου Ταϋγέτου (Βόρειους Δήμους) από Βορδόνια έως Λογκανίκο, τα οποία χωριά αυτά από χρόνια τώρα ζουν στην «απομόνωση» και στην χειρότερη θέση από άποψη ανάπτυξης σ’ όλη την Λακωνία, μ’ αποτέλεσμα ν’ αργοπεθαίνουν βιολογικά, οικονομικά και πολιτιστικά; 5) τέλος, γιατί, αντί του δρόμου Λεύκτρο – Σπάρτη, δεν προτιμήθηκε, και μάλιστα με πολύ λιγότερα χρήματα, η μετατροπή σε σύγχρονο δρόμο, ή εν πάση περιπτώσει η βελτίωση του παλιού δρόμου Σπάρτης – Τρίπολης, και ειδικά του πολύ δύσκολου τμήματος από Αρδάμη μέχρι Μανθυρέα;

30) Το μυαλό μου είναι πάντα «κολλημένο» στον καταπληκτικό «ευθύγραμμο», και μάλιστα προ 50 ετών σε πολύ ανώμαλο έδαφος, οδικό άξονα της Ιταλίας Νάπολη – Ρήγιο.

31) Ακούω κάποιους για τα εν λόγω προβλήματα του οδικού αυτού άξονα Λεύκτρο – Σπάρτη να στρέφονται κατά της εταιρείας (ή των εταιρειών) που κατασκεύασε το έργο αυτό. Αυτό όμως δεν είναι σωστό και αληθές, γιατί τα όποια προβλήματα έχουν σχέση, όπως προαναφέρθηκε, με την «ατυχή », όπως φαίνεται, πρόβλεψη, εκτίμηση, χάραξη, σχεδίαση και απόφαση του έργου αυτού, που έγιναν από τα όργανα της Πολιτείας και όχι με την κατασκευή του, η οποία βέβαια έγινε πάνω στα σχέδια αυτά της Πολιτείας.

32) Αν η Σπάρτη και η Λακωνία βρίσκονταν σε κάποια προηγμένη ευρωπαϊκή χώρα (π.χ. Γερμανία, Γαλλία, Ιταλία κ.τ.λ.) η υπόγεια σήραγγα που θα συνέδεε μέσω Ταϋγέτου την Σπάρτη με την Καλαμάτα, θα είχε γίνει ήδη προ πολλού, το ίδιο δε και ο δρόμος ταχείας και ασφαλούς κυκλοφορίας που θα συνέδεε την Ανατολική Πελοπόννησο, ήτοι από Άστρος έως Μονεμβάσια και Νεάπολη.

 

 

 

ΔΕΙΤΕ ΤΑ ΟΛΑ ΣΤΗΝ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ ΑΡΘΡΑ
Του Ανδρέα Πετρουλάκη
Το κλίκ της ημέρας
Του Ανδρέα Πετρουλάκη

Πρόσφατα Νέα

Η ΔΙΚΗ ΣΑΣ ΕΙΔΗΣΗ

Στείλτε μας τα δικά σας νέα, φωτογραφίες, σχόλια, σκέψεις, παρατηρήσεις και δείτε τα δημοσιευμένα στο lakonikos.gr και στην ημερήσια εφημερίδα ΛΑΚΩΝΙΚΟΣ ΤΥΠΟΣ
Διεύθυνση e-mail(*)
Μη έγκυρη διεύθυνση e-mail

Περιγραφή(*)
Συμπληρώστε μια περιγραφή για την είδηση σας

Φωτογραφία

Κωδικός Ασφαλείας(*)
Κωδικός Ασφαλείας
Ο κωδικός ασφαλείας είναι λάθος