Έχει μια ταπεινότητα η Σελλασία όταν την πρωτοαντικρίζεις, από εκείνα τα χωριά που τα συναντάς στη διαδρομή σου και ούτε καν υποψιάζεσαι πόσα διαφορετικά ονόματα και πόσες παλιότερες ζωές έχουν δώσει πνοή σ’ αυτά τα μέρη. Χτισμένη στις πλαγιές του Πάρνωνα, πάνω από την κοιλάδα του Ευρώτα, θυμάται ακόμη το παλιό της όνομα μέσα στην ιστορία: Βουρλιάς ή Βρουλιάς. Η σημερινή Σελλασία είναι ένας ζωντανός οικισμός, με σπίτια και ανθρώπους, δρόμους και καλλιέργειες, πίσω από αυτά όμως υποβόσκει ένας άλλος κόσμος, όπου θρύλοι και ιστορία πλέκουν ένα περίτεχνο υφαντό. Ο Παλαιογουλάς, ο λόφος όπου τοποθετείται η αρχαία Σελλασία, και η Παλαιοπαναγίτσα, με τα κατάλοιπα του παλιού μεσαιωνικού κάστρου της, κρατούν ακόμη τα ίχνη περασμένων εποχών, θαρρείς και ο τόπος αρνείται να παραδώσει το παρελθόν του στη λήθη.
Βρέθηκα εκεόι ένα απόγευμα του φθινοπώρου, έχοντας στο μυαλό μου περισσότερο τα τοπωνύμια παρά κάποια συγκεκριμένη εικόνα. Ήθελα να περπατήσω λίγο στην περιοχή, να δω από κοντά τον Παλαιογουλά και ν’ ακολουθήσω όσο μπορούσα τα σημάδια που οδηγούν από το σημερινό χωριό προς τις παλιότερες εγκαταστάσεις. Εκεί, ανάμεσα στους λόφους και στις ρεματιές, τα ονόματα αρχίζουν ν’ αποκτούν άλλη βαρύτητα. Παλιογουλάς, Παλαιοπαναγίτσα, Βουρλιάς, ονόματα που όταν τα προφέρεις, σε κάθε τους συλλαβή κουβαλούν ιστορίες οι οποίες πέρασαν από στόμα σε στόμα και άντεξαν πολύ περισσότερο απ’ ό,τι τα μεσαιωνικά κτίρια ή τους λιθόστρωτους δρόμους που πια άλλαξαν ρότα.
Η Παλαιοπαναγίτσα βρίσκεται έξω από τον σημερινό οικισμό, σε δύσβατη και δασώδη περιοχή. Εκεί σώζονται τα κατάλοιπα ενός υστεροβυζαντινού κάστρου, με τον πύργο και τα υπόλοιπα λείψανα της παλιάς οχύρωσης να έχουν απομείνει μέσα στο τοπίο. Δεν είναι από εκείνα τα κάστρα που στέκουν επιβλητικά πάνω από έναν δρόμο, έτοιμα να τα φωτογραφίσεις από μακριά. Εδώ χρειάζεται να πλησιάσεις, να ψάξεις ανάμεσα στη βλάστηση, να προσέξεις τι ανήκει στη φύση και τι έχει τοποθετηθεί εκεί από ανθρώπινο χέρι. Και κάπου σε αυτή την αναζήτηση, ανάμεσα από τα κατάλοιπα του παλιού οικισμού, σαν αερικό ξεπροβάλλει μια νύφη… Και αυτή είναι η ιστορίας της.
Στον Παλιογουλά εκείνα τα χρόνια κατοικούσαν Χριστιανοί και λίγο πιο πέρα οι Σκυλοκέφαλοι, ένας λαός που έχει μείνει στη μνήμη της Λακωνίας με ένα όνομα παράξενο και δυσοίωνο, τόσο παράξενο ώστε ακόμη και σήμερα, όταν το ακούσεις για πρώτη φορά, δύσκολα δεν θα αναρωτηθείς τι άνθρωποι ήταν αυτοί.
Ένας από δαύτους ζήτησε σε γάμο μια κοπέλα από τον Παλιογουλά. Οι γονείς της δέχτηκαν το προξενιό, γιατί δεν γνώριζαν ποιοι ήταν πραγματικά εκείνοι οι άνθρωποι -ούτε τι πραγματικά έκαναν.
Η κοπέλα έφυγε λοιπόν από το σπίτι της και πήγε στον άντρα που θα γινόταν σύζυγός της. Το καινούργιο της σπίτι δεν πρέπει να διέφερε πολύ από τα άλλα σπίτια της εποχής: αγγεία, πιθάρια, τρόφιμα φυλαγμένα για τον χειμώνα, παστό κρέας, όλα όσα χρειάζονταν για να κρατηθεί ένα νοικοκυριό. Εκείνη, αθώα και άμαθη ακόμα, κινήθηκε ανάμεσα στα πράγματα με την απλότητα μιας γυναίκας που μόλις έχει εγκατασταθεί σ’ ένα ξένο σπίτι και προσπαθεί να το νιώσει δικό της.
Κάποια στιγμή πλησίασε μια πιθάρα για να βγάλει παστό χοιρινό. Έσκυψε πάνω από το αγγείο και έβαλε το χέρι της μέσα, ψάχνοντας ανάμεσα στα κομμάτια του κρέατος. Το κρέας που έπιασε όμως, το κομμάτι που τύλιξαν τα δάχτυλά της και ανέσυραν στην επιφάνεια δεν ήταν χοιρινό…
Το ανθρώπινο μέλος που έκρυβε η πιθάρα αποκάλυψε την πραγματική φύση του συζύγου της. Μέχρι εκείνη τη στιγμή η κοπέλα είχε παντρευτεί απλώς έναν ξένο άντρα και είχε βρεθεί σε ένα ξένο σπίτι. Εκείνη τη στιγμή όμως κατάλαβε πως είχε περάσει και σε έναν ξένο κόσμο, εντελώς διαφορετικό από τον δικό της. Έφυγε κρυφά και πήρε τον δρόμο για το πατρικό της.
Οι Σκυλοκέφαλοι ζήτησαν να τους επιστρέψουν τη νύφη. Οι Χριστιανοί αρνήθηκαν και η υπόθεση του γάμου έγινε αφορμή για πόλεμο. Οι Σκυλοκέφαλοι ξεκίνησαν εναντίον τους και νίκησαν.
Υπάρχει όμως και μια άλλη εκδοχή της ιστορίας, που δένει ακόμη πιο στενά τους Σκυλοκέφαλους με τα κάστρα της μεσαιωνικής Λακωνίας. Εκεί ο τόπος της νύφης είναι η Ασφάκα, το σημερινό Γεράκι, και ο γάμος γίνεται ανάμεσα στην κόρη του άρχοντα της Ασφάκας και στον γιο του αρχηγού των Σκυλοκεφάλων. Ο σκοπός είναι ο ίδιος: να σταματήσει ο πόλεμος που κρατά χρόνια ανάμεσα στους δύο τόπους. Μόνο που η ειρήνη δεν κρατά.
Κάποια στιγμή ο αδελφός της νεόνυμφης πηγαίνει στο κάστρο των Σκυλοκεφάλων και εξαφανίζεται. Η αδελφή του αρχίζει να τον αναζητά και βρίσκει την απάντηση εκεί που δεν θα μπορούσε να τη φανταστεί: στα μαγειρεία του κάστρου. Ανάμεσα στα τρόφιμα και στα σκεύη αναγνωρίζει το κομμένο χέρι του αδελφού της από το δαχτυλίδι που φορούσε. Τότε καταλαβαίνει τι συμβαίνει μέσα στο κάστρο και γιατί άνθρωποι εξαφανίζονταν μυστηριωδώς.
Η γυναίκα φεύγει και επιστρέφει στην Ασφάκα. Ο άρχοντας συγκεντρώνει τον στρατό του και αυτή τη φορά δεν πρόκειται να υπάρξει ξανά προσπάθεια ειρήνης. Ακολουθεί εκστρατεία εναντίον των Σκυλοκεφάλων, το κάστρο τους πέφτει και καταστρέφεται και μαζί του χάνεται ο λαός που είχε τρομοκρατήσει την περιοχή. Μετά την άλωση του κάστρου, οι ιερείς εξαγνίζουν το έδαφος και ανεγείρεται εκκλησία. Από εκεί, λένε, έμεινε το όνομα Παλαιοπαναγιά.
Όταν πήγα προς τον λόφο, είχε ακόμη φως. Η Παληοπαναγιά δεν έχει τίποτε από τη γραφική επιβλητικότητα που περιμένεις όταν ακούς τη λέξη «κάστρο». Είναι ένας τόπος αυστηρός, ανοιχτός, με πέτρες σκορπισμένες ανάμεσα στη βλάστηση και με τις ρεματιές να ανοίγουν γύρω του. Στεκόμουν εκεί προσπαθώντας να φανταστώ το φρούριο όταν υπήρχε ακόμη, τις πύλες του, τους ανθρώπους που ανέβαιναν στον λόφο, τα σπίτια που απλώνονταν γύρω του. Κι ανάμεσα σε όλα αυτά, εκείνη τη γυναίκα που έφτασε κάποτε σ’ έναν ξένο τόπο πιστεύοντας πως πήγαινε να παντρευτεί και βρέθηκε να ανακαλύπτει τι υπήρχε μέσα στις πιθάρες του σπιτιού της. Και απ’ όλες τις εικόνες της λαϊκής αυτής δοξασίας, η στιγμή της αποκάλυψης είναι αυτή που μένει. Γιατί οι πόλεμοι ήταν πάντα κομμάτι της ιστορίας των ανθρώπων, τα αποτρόπαια όμως που γίνονται εν καιρώ ειρήνης είναι η απόδειξη πως το σκοτάδι της ανθρώπινης ψυχής μπορεί να επιβιώσει ακόμα και στο φως.
Είναι εντυπωσιακό πως οι Σκυλοκέφαλοι δεν χρειάστηκε ποτέ ν’ αποκτήσουν πραγματικά σκυλίσια κεφάλια για να φοβίζουν τους ανθρώπους. Στις παλιές ιστορίες ο ξένος παίρνει εύκολα μορφή τέρατος, θεριού ή δράκου, ιδιαίτερα όταν κρύβεται πίσω από τα τείχη του, μιλά άλλη γλώσσα και ο τόπος του μοιάζει αφιλόξενος. Ο εχθρός γίνεται ανθρωποφάγος, το άγνωστο γίνεται θηρίο και μια παλιά σύγκρουση μετατρέπεται, με τα χρόνια, σε ιστορία τρόμου.
Οι Σκυλοκέφαλοι, άλλωστε, δεν ανήκουν μόνο στη Λακωνία. Το όνομα ταξίδεψε μέσα στις ελληνικές παραδόσεις και πήρε πολλές μορφές. Άλλοτε ήταν άνθρωποι με σκυλίσια χαρακτηριστικά, άλλοτε ένας παράξενος λαός στα όρια του γνωστού κόσμου, άλλοτε πλάσματα που μιλούσαν από τη μια πλευρά και γάβγιζαν από την άλλη. Πάντοτε όμως έμενε πίσω από τη μορφή τους το ίδιο πράγμα: η αίσθηση πως απέναντί σου βρίσκεται κάποιος που μοιάζει με άνθρωπο -αλλά δεν είναι δικός σου άνθρωπος.
Το άγνωστο, άλλωστε, είναι η αρχαιότερη μήτρα που γεννά τον φόβο. Οι νεότεροι που προσπάθησαν να ερμηνεύσουν τον λακωνικό θρύλο αναζήτησαν πίσω από τους Σκυλοκέφαλους τους Φράγκους της Πελοποννήσου, ακόμη και την παραφθορά μιας λέξης όπως «Σκυλοφράγκοι». Μια τέτοια εξήγηση δεν μπορεί να αποδείξει τι ακριβώς συνέβη κάποτε στους λόφους της Σελλασίας, μπορεί όμως να εξηγήσει πώς ένας πραγματικός εχθρός, ένας ξένος πληθυσμός, ένας πόλεμος και ένα κάστρο μπορούν να περάσουν από την ιστορία στη φαντασία και από την ανάμνηση στον θρύλο, ώσπου οι εχθροί που πολέμησαν κάποτε να γίνουν Σκυλοκέφαλοι και οι νεκροί τους τροφή μέσα σε μια πιθάρα…
Κανείς δεν μπορεί να ξέρει πόσο καιρό έζησε ακόμη η νύφη μετά την επιστροφή της στο πατρικό της, ούτε αν κατάφερε ποτέ να ξανακοιτάξει μια πιθάρα χωρίς να θυμηθεί εκείνο που άγγιξαν τα δάχτυλά της. Οι άνθρωποι του σπιτιού της θα πρέπει να την άκουσαν με τρόμο, οι άντρες θα πήραν τα όπλα, οι παλιές έχθρες θα ξαναζωντάνεψαν και, λίγο αργότερα, ο λόφος που κάποτε φιλοξενούσε τους Σκυλοκέφαλους θα γέμισε με τη βία που αφήνει πίσω του κάθε πόλεμος. Έτσι τελειώνουν συνήθως οι ανθρώπινες ιστορίες όταν τις βλέπει κανείς από μακριά: με νικητές και ηττημένους, με κάστρα που πέφτουν, με σπίτια που καίγονται και με τους επιζώντες να προσπαθούν να δώσουν ένα όνομα σε όσα έζησαν.
Οι πόλεμοι όμως ξεχνιούνται, τα ονόματα των αρχόντων χάνονται, οι πέτρες μετακινούνται και οι τόποι αλλάζουν τόσο, ώστε κάποτε κανείς να μην μπορεί να βρει με βεβαιότητα πού ακριβώς στεκόταν το σπίτι ενός ανθρώπου ή από ποια πύλη έμπαιναν οι κάτοικοι στο φρούριό τους. Μια γυναίκα όμως που ανοίγει μια πιθάρα και βρίσκει μέσα ένα ανθρώπινο χέρι είναι μια ιστορία που δύσκολα την εξορίζει κανείς από τη μνήμη. Έχει την απλότητα ενός ονείρου και τη φρίκη εκείνων των πραγμάτων που, ακόμη κι όταν τα ακούμε ως παιδιά, επιστρέφουν κάποτε στον ύπνο μας με την ίδια ακριβώς μορφή.
Μέσα στους αιώνες, η ιστορία άλλαξε τόπους και πρόσωπα χωρίς να χάσει ποτέ τον πυρήνα της. Άλλοτε ο Σκυλοκέφαλος είναι ένας άγνωστος εχθρός, άλλοτε ένας πολεμιστής από έναν ξένο λαό, άλλοτε ένα πλάσμα με ανθρώπινο πρόσωπο και σκυλίσια όψη, που μιλά από τη μία πλευρά και γαβγίζει από την άλλη. Οι λεπτομέρειες μετακινούνται, όπως μετακινούνται οι λίθοι από ένα ερείπιο για να γίνουν θεμέλια για ένα άλλο. Κάποτε, λοιπόν, όταν το όνομα των Σκυλοκέφαλων είχε πια απομείνει περισσότερο στα στόματα των ανθρώπων παρά στον ίδιο τον τόπο, μια ηλικιωμένη γυναίκα θα μπορούσε ακόμη να το προφέρει και να ξέρει ακριβώς τι εννοούσε, χωρίς να χρειάζεται να εξηγήσει ποιοι ήταν, από πού ήρθαν ή αν είχαν ποτέ πραγματικά ανθρώπινα πρόσωπα. Θα της αρκούσε να θυμηθεί εκείνη τη νύφη που έβαλε το χέρι της στην πιθάρα. Κι αν κάποιος τη ρωτούσε τι βρήκε μέσα, δεν θα χρειαζόταν να διηγηθεί ολόκληρη την ιστορία. Θα έλεγε μόνο πως δεν ήταν κρέας από γουρούνι -και αυτό θα ήταν αρκετό.
Γιατί οι παλιές ιστορίες δεν φοβίζουν επειδή μας πείθουν πως όσα αφηγούνται συνέβησαν ακριβώς έτσι. Φοβίζουν επειδή, για μια στιγμή, μας κάνουν να σκεφτούμε πως θα μπορούσαν να είχαν συμβεί. Και κάπου ανάμεσα στις πλαγιές της Σελλασίας, σ’ έναν λόφο που έχει αλλάξει όνομα, σ’ ένα κάστρο που έχει ερημώσει και σε μια πιθάρα που δεν υπάρχει πια, παραμένει ακόμη εκείνη η απλή, σχεδόν ασήμαντη απορία: πριν το χέρι, τι άλλο άγγιξαν άραγε τα δάχτυλα της νύφης μέσα στο σκοτάδι;
Ό,τι διαβάσατε εδώ ίσως να είναι απλώς μια ιστορία.
Ίσως πάλι… ένα ακόμη Λακε-Δαιμονικό
| Από την εβδομαδιαία έντυπη έκδοση «Λακωνικός Τύπος Plus+»
> Κυκλοφορεί κάθε Δευτέρα στα περίπτερα και στην πόρτα σας.
