Το βιβλίο είχε μείνει ανοιχτό στα γόνατά μου. Η λάμπα του παλιού σπιτιού φώτιζε τις σελίδες και έξω από το παράθυρο η νύχτα είχε καταπιεί τις πλαγιές του Ταϋγέτου. Η ματιά μου έπεσε πάνω στον τίτλο του διηγήματος, “Το νησί της Νεράιδας”, ένα παράξενο αφήγημα που, αν και δεν το διάβαζα για πρώτη φορά, πάντα κατάφερνε να με γοητεύσει. Αυτό το ιδιαίτερο, φιλοσοφικό διήγημα του Πόε αφηγείται την περιπλάνηση ενός μοναχικού άνδρα, ο οποίος παρακολουθεί μια μαγική νεράιδα να πετά πάνω απ'τα νερά ενός ποταμού που περικυκλώνει ένα νησάκι. Μια ισχυρή αλληγορία για τον κύκλο της ζωής, του χρόνου και του θανάτου, με μια νεράιδα που ανήκει συγχρόνως σε δύο κόσμους, στον πραγματικό και σ’ έναν άλλο, αθέατο και αρχαιότερο.
Έξω, η Αγόριανη καλυπτόταν από ένα λεπτό πέπλο πάχνης που χάιδευε απαλά τις καστανιές, τις καρυδιές, ακόμα και νερά που είχαν μαζευτεί από την υγρασία της νύχτας στις λακουβίτσες του δρόμου. Το ήδη κουρασμένο μυαλό μου άρχισε να πλέκει την ιστορία που διάβαζε μέχρι πριν λίγο με τις διηγήσεις που είχε ακούσει λίγα βράδια πριν και, κάπως έτσι, από τη φωτιά στο τζάκι μού φάνηκε σαν να ξεπετάγονται νεράιδες που χόρευαν μαζί με τις γλώσσες της φωτιάς και τις σκιές στο μισκοσκόταδο…
Οι παλιοί Αγοριανίτες μιλούσαν γι' αυτές μ’ έναν τρόπο αρκετά διαφορετικό απ’ό,τι ξέρουμε από τα κλασικά παραμύθια. Στη δική τους λαογραφία δεν ήταν πλάσματα μαγικά, με χάρη και αθώα γοητεία, αλλά υπάρξεις πραγματικές, επικίνδυνες και απρόβλεπτες. Τις περιέγραφαν ως πανέμορφες γυναίκες με μακριά ξανθά μαλλιά που έφταναν μέχρι τη μέση τους, ντυμένες στα λευκά, να εμφανίζονται κοντά σε νερά, σε πηγές, σε απόκρημνα μέρη και σε χαράδρες. Κι όμως, πίσω από την ομορφιά τους έκρυβαν πάντοτε κάτι ανοίκειο. Δεν ανήκαν στον κόσμο των ανθρώπων. Ήταν πλάσματα του ορίου. Κάτοικοι μιας επικράτειας που άρχιζε εκεί όπου τελείωνε η βεβαιότητα.
Οι πιο παλιοί έλεγαν πως το μεσημέρι και τα μεσάνυχτα ήταν οι ώρες τους. Τότε συγκεντρώνονταν κοντά στις πηγές και τραγουδούσαν. Οι φωνές τους ακούγονταν ν ανεβαίνουν μέσα από τα φαράγγια σαν απόηχος νερού, τόσο γλυκές ώστε όποιος τις άκουγε δυσκολευόταν ν αντισταθεί στον πειρασμό να τις ακολουθήσει. Κι ας ήξεραν πως δεν έπρεπε, γιατί οι νεράιδες αγαπούσαν να παρασύρουν τους ανθρώπους μακριά από τα μονοπάτια τους, μακριά ακόμα και από τη διαύγεια του μυαλού τους.
Μία από τις πιο επίμονες αφηγήσεις του χωριού συνδέεται με την πηγή του Βερωτά. Σήμερα ο τόπος είναι ήρεμος, ταπεινός. Όμως παλαιότερα, οι κάτοικοι απέφευγαν να περνούν από εκεί μόνοι όταν έπεφτε το σούρουπο. Λέγεται πως τις νύχτες ακούγονταν τραγούδια και γέλια να έρχονται από το νερό χωρίς να φαίνεται ψυχή τριγύρω. Οι διαβάτες επιτάχυναν το βήμα τους και απέστρεφαν το βλέμμα, γιατί φοβούνταν περισσότερο αυτό που θα έβλεπαν από αυτό που ίσως να μην έβλεπαν…
Οι μεγαλύτεροι θυμούνταν ακόμη μια ιστορία που λεγόταν χαμηλόφωνα τα χειμωνιάτικα βράδια. Ένας βοσκός, γυρίζοντας αργά από τα μαντριά, άκουσε τραγούδι να έρχεται από την πηγή του Βερωτά. Δεν ήταν ανθρώπινη φωνή, έλεγαν. Ήταν κάτι πιο παράξενο, σαν πολλές φωνές μαζί που τραγουδούσαν χωρίς όμως να ξεχωρίζει καμία. Στάθηκε ν ακούσει και τότε διέκρινε μορφές λευκές γύρω από το νερό. Δεν μπορούσε να δει πρόσωπα, μόνο τα φορέματα να φωσφορίζουν μέσα στο σκοτάδι. Έκανε το λάθος να πλησιάσει. Το επόμενο πρωί τον βρήκαν αρκετά πιο κάτω στη χαράδρα, ζαλισμένο και ανήμπορο να εξηγήσει πώς είχε βρεθεί εκεί. Το μόνο που έλεγε ήταν πως άκουγε ακόμη το τραγούδι τους, ακόμη κι όταν ξύπνησε. Λίγο ψηλότερα, οι αφηγήσεις γίνονται ακόμα πιο αληθοφανείς. Οι γυναίκες του χωριού θυμούνταν ιστορίες για νεράιδες που κατέβαιναν τα βράδια στις πηγές για να πλύνουν τα μαλλιά τους και να χτενιστούν στο φως του φεγγαριού. Άλλοι ορκίζονταν πως είχαν βρει ξεχασμένες χρυσές χτένες κοντά στο νερό. Άλλοι πως είχαν δει λευκές μορφές να στέκονται ακίνητες ανάμεσα στα πλατάνια πριν χαθούν ξαφνικά μέσα στη νύχτα.
Η πιο παράξενη όμως ιστορία πηγάζει από το Νεροσουρμή. Εκεί υπήρχε μια μικρή πηγή, μια τρύπα στην ουσία που ανάβλυζε νερό και που σήμερα έχει σχεδόν χαθεί. Οι παλιοί πίστευαν πως νεράιδες συγκεντρώνονταν γύρω της και τραγουδούσαν ώσπου ξημέρωνε. Οι ήχοι ταξίδευαν μέσα στη χαράδρα και έφταναν ως το χωριό παραμορφωμένοι από την απόσταση, σαν να έρχονταν από κάποιον άλλο κόσμο. Πολλοί έλεγαν πως είχαν ακούσει τις μελωδίες τους. Κανείς όμως δεν μπορούσε να θυμηθεί τα λόγια. Κι έπειτα υπάρχει και το Κουφόγκρεμο με τη πηγή του Σταυρού. Ακόμη και σήμερα ο τόπος διατηρεί κάτι το παράξενα απομονωμένο. Σύμφωνα με την παράδοση, κάτω από έναν βράχο με δίπορτη σπηλιά όπου υπήρχαν οι Βεργαδέικοι κήποι, νεράιδες είχαν αναλάβει να προστατεύουν το νερό της πηγής.
Υπάρχουν όμως και ιστορίες που μαρτυρούν πως οι νεράιδες δεν περιορίζονταν μόνο σε τραγούδια και χορούς. Κάποτε έκαναν αισθητή την παρουσία τους σε ανθρώπους που είχαν την ατυχία να κοιμηθούν σε μέρη όπου σύχναζαν. Όσοι τις συναντούσαν μ’ αυτόν τον τρόπο γύριζαν διαφορετικοί. Αδυνάτιζαν, έχαναν το κέφι τους και έμοιαζαν σαν χαμένοι. Οι χωριανοί τούς αποκαλούσαν «νεραϊδοπαρμένους». Γι’ αυτό και οι μεγαλύτεροι προειδοποιούσαν τα παιδιά να μην κοιμούνται μεσημέρι σε ερημικά μέρη, κοντά σε νερά ή κάτω από τα γείσα των καλυβιών, εκεί όπου πίστευαν πως οι νεράιδες περνούσαν τις πιο ζεστές ώρες της ημέρας. Στη Λέγενη, πάνω από τον Ευρώτα, οι διαβάτες έλεγαν πως άκουγαν τραγούδια να βγαίνουν από τη μικρή πηγή ακόμη κι όταν δεν υπήρχε ψυχή τριγύρω. Όσο πλησίαζαν, τόσο οι φωνές δυνάμωναν κι όταν έφταναν στο νερό, ξαφνικά σιωπούσαν. Το ίδιο συνέβαινε, έλεγαν, και σε άλλες πηγές γύρω από το χωριό, στο Βουτούχο, στην Πλάτανα και στο Φονικόρεμα. Οι νεράιδες αγαπούσαν τα νερά και τα σκιερά μέρη και γι’ αυτό οι πηγές έγιναν οι πιο πιστοί φύλακες των θρύλων τους.
Μια ακόμη παράδοση μιλούσε για απλωμένα ρούχα. Οι γυναίκες που πήγαιναν να πλύνουν στις πηγές διηγούνταν πως κάποιες φορές έβλεπαν πάνω στις μεγάλες πέτρες λευκά υφάσματα απλωμένα να στεγνώνουν στον ήλιο. Άκουγαν γέλια και τραγούδια, μα όταν γύριζαν να κοιτάξουν καλύτερα δεν έβρισκαν κανέναν. Μόνο τα νερά συνέχιζαν να κυλούν όπως πριν. Άλλοι έλεγαν πως είχαν δει τα ίδια ρούχα και στη Νεραϊδοβρύση, κοντά στο χωριό, έναν τόπο που το ίδιο του το όνομα μαρτυρούσε την παλιά φήμη του. Κι αν υπήρχε ένα μέρος όπου οι νεράιδες της Αγόριανης φαίνεται πως είχαν ορίσει ως δικό τους, αυτό ήταν η Νεραϊδοβρύση. Μια μικρή πηγή με παγωμένο νερό, χαμένη ανάμεσα στις πλαγιές. Εκεί, σύμφωνα με την παράδοση, μαζεύονταν νεράιδες από το Κουτούνι, το Καλάμι, τη Λυκοτρουπιά και τα Σκοπούλια. Χόρευαν κυκλικά γύρω από το νερό και τραγουδούσαν μέχρι να ξημερώσει. Κανείς δεν τις έβλεπε καθαρά, παρά μόνο σαν σκιές ανάμεσα στα δέντρα, λευκές ανταύγειες και ήχους που έμοιαζαν πότε με γυναικείο τραγούδι και πότε με το ίδιο το νερό να μιλά. Ίσως γι’ αυτό οι παλιοί πίστευαν πως οι νεράιδες της Αγόριανης δεν ήταν παρά οι αρχαίες Νηρηίδες και Ναϊάδες, που δεν εγκατέλειψαν ποτέ τις πηγές τους.
Καθώς η ώρα περνούσε και το βιβλίο άρχισε να ξεγλιστρά πια από τα χέρια μου, σκέφτηκα πόσο διαφορετικές είναι οι νεράιδες της Αγόριανης από τις νεράιδες των παραμυθιών. Δεν χαρίζουν ευχές ούτε κατοικούν σε κόσμους γεμάτους μαγεία. Είναι δεμένες με το νερό, με το βουνό και με την αβεβαιότητα του φυσικού κόσμου. Γεννήθηκαν σε μια εποχή όπου οι άνθρωποι προσπαθούσαν να εξηγήσουν τους ήχους των φαραγγιών, τις ομίχλες που ανέβαιναν από τα ρέματα και τις σκιές που κινούνταν ανάμεσα στα δέντρα όταν έπεφτε το φως. Ακόμα και σήμερα, οι νεράιδες είναι παρούσες γιατί το ίδιο το μέρος φροντίζει να μην ξεχαστούν. Χορεύουν στις πηγές που εξακολουθούν να κελαρύζουν, ξεκουράζονται κάτω από τις καρυδιές στις ρίζες. Διαβαίνουν τα μονοπάτια που χάνονται μέσα στο δάσος και πετούς στις χαράδρες όπου ο άνεμος μετατρέπει κάθε ήχο σε αλλόκοσμο ψίθυρο. Όταν έκλεισα τελικά το βιβλίο, συνειδητοποίησα πως από κάπου χαμηλά ακουγόταν νερό να κυλά. Για μια στιγμή σκέφτηκα τις νεράιδες του Πόε, ύστερα τις νεράιδες της Αγόριανης και τα μάτια μου έλαμψαν με μια σκέψη. Δεν είναι η φαντασία που γεννά τους θρύλος, αλλά οι ίδιοι οι τόποι. Τόποι όπου η φαντασία δεν χρειάζεται να επινοήσει τίποτα, αρκεί μοναχά ν’ ακούσει προσεκτικά όσα εξακολουθεί να ψιθυρίζει το νερό.
Ό,τι διαβάσατε εδώ ίσως να είναι απλώς μια ιστορία.
Ίσως πάλι… ένα ακόμη Λακε-Δαιμονικό.
| Από την εβδομαδιαία έντυπη έκδοση «Λακωνικός Τύπος Plus+»
> Κυκλοφορεί κάθε Δευτέρα στα περίπτερα και στην πόρτα σας.
