Σε μια κρίσιμη καμπή για το μέλλον του Πρωτογενούς Τομέα στην Ελλάδα, αλλά και συνολικά στην ευρωπαϊκή κοινότητα, η νέα Κοινή Αγροτική Πολιτική (ΚΑΠ) για την περίοδο 2028-2034 επανασχεδιάζεται για να απαντήσει, όπως υποστηρίζεται στον στρατηγικό οδικό χάρτη, στις «συμπληγάδες» της κλιματικής κρίσης και της διεθνούς οικονομικής αβεβαιότητας. Η εθνική διαβούλευση, που ξεκίνησε από την Αθήνα με προοπτική να διατρέξει και τις 13 περιφέρειες της χώρας, συμπεριλαμβανομένης της Πελοποννήσου, αναδεικνύει μια δομική ανασυγκρότηση που φιλοδοξεί να αλλάξει τα δεδομένα για χιλιάδες παραγωγούς.
Οι επερχόμενες αλλαγές: Από τους δύο Πυλώνες στον ενιαίο χρηματοδοτικό κορμό
Η πιο ανατρεπτική πτυχή της νέας αρχιτεκτονικής είναι η κατάργηση των στεγανών μεταξύ των δύο παραδοσιακών πυλώνων. Μέχρι σήμερα, ο Πυλώνας Ι (άμεσες ενισχύσεις) και ο Πυλώνας ΙΙ (αγροτική ανάπτυξη/επενδύσεις) λειτουργούσαν ως παράλληλα σύμπαντα. Με την εισαγωγή του «ring fencing», δημιουργείται ένας ενιαίος πυρήνας χρηματοδότησης. Αυτό σημαίνει ότι οι άμεσες εισοδηματικές στηρίξεις ενοποιούνται με τις επενδυτικές παρεμβάσεις -όπως τα σχέδια βελτίωσης, οι ενισχύσεις για νέους γεωργούς και η εξισωτική αποζημίωση- σε ένα «συνεκτικό σχήμα». Η αλλαγή αυτή, θεωρείται ότι, επιτρέπει τη μεταφορά πόρων και τη δημιουργία συνεργειών που στοχεύουν απευθείας στην κάλυψη πραγματικών αναγκών της εκμετάλλευσης, συνδέοντας την επιβίωση του παραγωγού με τον εκσυγχρονισμό του.
Συνάμα, το κεφάλαιο των «ιστορικών δικαιωμάτων» φαίνεται να κλείνει οριστικά. Οι ενισχύσεις παύουν να βασίζονται σε παραγωγικά δεδομένα περασμένων εποχών, που συχνά δεν ανταποκρίνονταν στην τρέχουσα πραγματικότητα του χωραφιού. Παράλληλα, το νέο μοντέλο φέρνει την κατάργηση του διαχωρισμού των ενισχύσεων βάσει του είδους της έκτασης (αροτραία, δενδρώδη, βοσκοτόπια). Αυτή η κίνηση, υποστηρίζεται, απελευθερώνει τη διαχείριση της γης, καθώς η στήριξη δεν θα «φυλακίζεται» πλέον σε αυστηρές κατηγορίες καλλιέργειας, αλλά θα ακολουθεί τον ενεργό γεωργό και τις ανάγκες της περιοχής.
Οι ελληνικοί στόχοι
Η νέα ΚΑΠ, όπως υποστηρίζεται, δεν θα λειτουργεί πλέον ως μόνιμο υποκατάστατο εισοδήματος, αλλά ως μοχλός ανάπτυξης.
Οι προτεραιότητες της Αθήνας είναι σαφείς:
- Δίκαιη κατανομή: Εστίαση στις μικρομεσαίες οικογενειακές εκμεταλλεύσεις.
- Δημογραφική ανανέωση: Ειδικά κίνητρα για νέους αγρότες και γυναίκες.
- Πράσινη αρχιτεκτονική: Τα «οικολογικά σχήματα» ενσωματώνονται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο γεωργοπεριβαλλοντικών δράσεων.
- Συνδεδεμένες ενισχύσεις: Ενίσχυση των κονδυλίων για κρίσιμα προϊόντα, ενώ διατηρείται η ειδική στήριξη στο βαμβάκι και σε τομείς όπως το λάδι, το μέλι και το κρασί.
Πελοποννησιακό μανιφέστο για την επιβίωση της περιφέρειας
Πίσω, όμως, από τους αριθμούς και τα ευρωπαϊκά κονδύλια, η ουσία της πολιτικής κρίνεται στο πεδίο της αγροτικής παραγωγής, στο ίδιο το έδαφος. Μέσα στο τεχνοκρατικό πλαίσιο, μια ηχηρή παρέμβαση έρχεται από τη νότια Πελοπόννησο, από τη Μεσσηνία, που μαζί με τη Λακωνία αποτελούν το προπύργιο του ελληνικού ελαιώνα. Ο Γιώργος Καραμπάτος, εκτελεστικός διευθυντής του διεθνώς αναγνωρισμένου οργανισμού «Οι Δρόμοι της Ελιάς» - Πρωτοβουλία Anima Terra και τέως πρόεδρος του Επιμελητηρίου Μεσσηνίας, απευθύνει ανοιχτή επιστολή για μια ΚΑΠ που δεν θα βλέπει τον αγρότη μόνο ως παραγωγό, αλλά ως τη σπονδυλική στήλη της κοινότητας. Υπογραμμίζει ότι στις περιοχές όπου η ελιά και άλλες καλλιέργειες, είναι τρόπος ζωής και καρπός επιβίωσης, η νέα ΚΑΠ οφείλει να υπερβεί την απλή οικονομική διεκδίκηση. Προτείνει τη θεσμοθέτηση ενός ειδικού πυλώνα στήριξης για τις μικρές κοινότητες κάτω των 500 κατοίκων, αναδεικνύοντας ότι ο παραδοσιακός ελαιώνας με τις χειρονακτικές καλλιέργειες και τις ιστορικές ξερολιθιές είναι νομοτελειακά καταδικασμένος χωρίς ζωντανές κοινωνίες. Επισημαίνει ότι η παραμονή των νέων στην ύπαιθρο δεν εξασφαλίζεται μόνο από τις επιδοτήσεις, αλλά από ένα αδιάσπαστο «πλέγμα» ζωής, που περιλαμβάνει την ψηφιακή κυριαρχία μέσω γρήγορου διαδικτύου, την ενεργειακή δικαιοσύνη και την πρόσβαση στην τηλεϊατρική. «Για τα μικρά χωριά δεν αρκεί η στήριξη της παραγωγής - χρειάζεται μια ολοκληρωμένη πολιτική ζωής, παραμονής και αναγέννησης», τονίζει.
«Η νέα ΚΑΠ πρέπει να γίνει το οξυγόνο για ζωντανές αγροτικές κοινότητες»
Η επιστολή Καραμπάτου έχει ως εξής: «Για τα μικρά χωριά δεν αρκεί η στήριξη της παραγωγής - χρειάζεται μια ολοκληρωμένη πολιτική ζωής, παραμονής και αναγέννησης. Η Ευρώπη δεν μπορεί να μιλά για βιωσιμότητα, κοινωνική συνοχή και δημογραφική ανθεκτικότητα, ενώ αφήνει να σβήνουν αθόρυβα τα μικρά χωριά της. Δεν μπορεί να επικαλείται την πράσινη μετάβαση, όταν εκατοντάδες αγροτικές κοινότητες, ιδιαίτερα εκείνες με έως 500 μόνιμους κατοίκους, χάνουν ανθρώπους, υπηρεσίες, παραγωγική βάση και τελικά το ίδιο τους το μέλλον. Γι’ αυτό η επόμενη Κοινή Αγροτική Πολιτική πρέπει να κάνει ένα ουσιαστικό βήμα μπροστά. Πρέπει να αποκτήσει έναν ειδικό πυλώνα για τις μικρές αγροτικές κοινότητες έως 500 κατοίκους. Μια ΚΑΠ όχι μόνο για την παραγωγή, αλλά για τη συνολική επιβίωση και αναγέννηση του χωριού. Μια πραγματική ΚΑΠ για ζωντανές κοινότητες.
Γιατί το χωριό δεν κρατιέται ζωντανό μόνο από το χωράφι. Κρατιέται από ένα ολόκληρο πλέγμα ζωής: από τον αγρότη, αλλά και από το καφενείο, τη μπακαλοταβέρνα, τη μικρή μεταποίηση, το τοπικό εργαστήρι, τη νέα οικογένεια που αποφασίζει να ζήσει εκεί, την πολιτιστική διαδρομή, το πανηγύρι, τη συλλογική μνήμη και την ανθρώπινη παρουσία. Το καφενείο και η μπακαλοταβέρνα δεν είναι απλώς μικρές επιχειρήσεις. Είναι κοινωνικές υποδομές. Είναι χώροι συνάντησης, ενημέρωσης, συνοχής, άτυπης φροντίδας. Εκεί χτυπά ακόμη η καρδιά του χωριού.
Η νέα ΚΑΠ οφείλει, λοιπόν, να διασφαλίζει τις προϋποθέσεις για δίκαιο και σταθερό εισόδημα όχι μόνο στον παραγωγό, αλλά και σε εκείνους που κρατούν ανοιχτούς αυτούς τους ζωτικούς χώρους. Παράλληλα, δεν μπορεί να αντιμετωπίζει όλες τις αγροτικές περιοχές με το ίδιο μέτρο. Άλλο πράγμα είναι οι πεδινές μηχανικές καλλιέργειες και άλλο οι χειρονακτικές καλλιέργειες του μικρού ορεινού κλήρου. Σε πολλές περιοχές, οι λαχίδες, οι πεζούλες, τα επικλινή εδάφη, οι ξερολιθιές και η δυσκολία πρόσβασης δεν επιτρέπουν ούτε βαριά μηχανήματα ούτε ενιαία παραγωγικά μοντέλα. Εκεί η παραγωγή στηρίζεται ακόμη στο χέρι, στην εμπειρία και στη γνώση του τόπου. Αυτές οι μορφές καλλιέργειας δεν είναι κατάλοιπα του παρελθόντος. Είναι πολύτιμα συστήματα ποιότητας, ανθεκτικότητας και προστασίας του τοπίου. Η νέα ΚΑΠ πρέπει επίσης να στηρίζει τα συλλογικά κύτταρα ζωής και ανάπτυξης του χωριού: τις ομάδες παραγωγών, τους τοπικούς πολιτιστικούς συλλόγους και τις Τοπικές Ομάδες Δράσης, όπως αυτή του δικτύου ANIMA TERRA. Γιατί χωρίς συλλογική οργάνωση δεν υπάρχει πραγματική αναζωογόνηση.
Αυτή η νέα ΚΑΠ πρέπει να κάνει ελκυστική την παραμονή και την εγκατάσταση νέων ανθρώπων: νέων αγροτών, νέων οικογενειακών επιχειρήσεων, μικρών μεταποιητικών μονάδων, χειροτεχνών, καλλιτεχνών και άλλων δημιουργικών επαγγελματιών.
Όμως δεν αρκούν μόνο τα οικονομικά εργαλεία. Χρειάζεται και εδαφική δικαιοσύνη στις υποδομές. Οι μεγάλοι πάροχοι ενέργειας και τηλεπικοινωνιών, στο πλαίσιο της Κοινωνικής Εταιρικής Ευθύνης, οφείλουν να προσφέρουν ανταποδοτικά οφέλη στις μικρές αγροτικές κοινότητες. Οφείλουν να στηρίξουν την ένταξή τους σε ενεργειακές κοινότητες, ώστε να μειωθεί το κόστος για τα νοικοκυριά, τους αγρότες, τα καφενεία, τις μπακαλοταβέρνες και τις μικρές επιχειρήσεις. Και αντίστοιχα, πρέπει να εγγυώνται πολύ γρήγορο και αξιόπιστο internet ακόμη και στα πιο μικρά και απομακρυσμένα χωριά. Το γρήγορο internet δεν είναι πολυτέλεια. Είναι προϋπόθεση παραμονής και επιστροφής. Είναι όρος για εργασία από απόσταση, για νέες μορφές επιχειρηματικότητας, για πρόσβαση σε υπηρεσίες και για εφαρμογές τηλεϊατρικής που μπορούν να αποδειχθούν κρίσιμες για την ποιότητα ζωής.
Μέσα σε αυτή τη μεγάλη ανάγκη, αξίζει να σημειωθεί με απλότητα ότι σε ορισμένες περιοχές αναπτύσσονται ήδη, με περιορισμένα μέσα αλλά με πίστη στον τόπο, συνεργασίες που προσπαθούν να κρατήσουν ζωντανές τις κοινότητες και να συνδέσουν την τοπική παραγωγή με τον πολιτισμό. Σε αυτό το πνεύμα κινείται και η πρωτοβουλία “ANIMA TERRA”, που υλοποιούν οι “Δρόμοι της Ελιάς” σε εθελοντική βάση, μαζί με την επιμελητηριακή κοινότητα, τις τοπικές κοινότητες και τους τοπικούς πολιτιστικούς συλλόγους.
Η αλήθεια είναι απλή: χωρίς νέους ανθρώπους δεν υπάρχει αύριο. Χωρίς δίκαιο εισόδημα δεν υπάρχει παραμονή. Χωρίς καφενείο και μπακαλοταβέρνα δεν υπάρχει κοινότητα. Χωρίς πολιτισμό δεν υπάρχει ταυτότητα. Χωρίς συνδεσιμότητα, προσιτή ενέργεια και πρόσβαση στην υγεία, δεν υπάρχει αναζωογόνηση της υπαίθρου. Η νέα ΚΑΠ πρέπει να γίνει οξυγόνο για ζωντανές κοινότητες. Γιατί το χωριό δεν είναι μόνο μονάδα παραγωγής. Είναι μονάδα ζωής».
