Ένα ευαίσθητο ζήτημα που αγγίζει τις θρησκευτικές παραδόσεις και τους οικογενειακούς δεσμούς των κατοίκων της Μάνης ήρθε πρόσφατα στην επιφάνεια, μετά την απόφαση του Δήμου Ανατολικής Μάνης να κινήσει τη διαδικασία είσπραξης οικονομικών εκκρεμοτήτων. Η επικόλληση ανακοινώσεων πάνω σε μνήματα που καλούν τους πολίτες να τακτοποιήσουν οφειλές ετών, υπό το τελεσίγραφο της έναρξης διαδικασίας των εκταφών, έχει προκαλέσει κύκλο συζητήσεων και προβληματισμό. Το θέμα δεν περιορίζεται μόνο στο οικονομικό σκέλος, αλλά αναδεικνύει μια βαθύτερη διαφωνία σχετικά με το ιδιοκτησιακό καθεστώς των κοιμητηρίων, την ανταποδοτικότητα των δημοτικών υπηρεσιών και τον σεβασμό στο ιδιαίτερο εθιμικό δίκαιο της περιοχής, το οποίο παραμένει ζωντανό εδώ και αιώνες.

Η διοίκηση προχώρησε πρόσφατα σε ανάρτηση σημειωμάτων στους χώρους ταφής, καλώντας τους υπόχρεους σε «τακτοποίηση οικονομικών εκκρεμοτήτων» έως τις 30/4/2026. Με τη σχετική ειδοποίηση, ενημερώνει τους συγγενείς των θανόντων ή τους δικαιούχους οικογενειακών μερίδων για δικαίωμα «αυτεπάγγελτης εκταφής» χωρίς άλλη ειδοποίηση. Στόχος είναι η προσέλευση των πολιτών στο ταμείο για την εξόφληση του τέλους καθαριότητας και συντήρησης, το οποίο έχει οριστεί στα 20 ευρώ ετησίως, με αναδρομική ισχύ από το 2015.

Τι προβλέπει ο Κανονισμός
Ο εγκεκριμένος Δημοτικός Κανονισμός Λειτουργίας Κοιμητηρίων διακρίνει τρεις κατηγορίες τάφων: 
- α) Σε τάφους κοινούς 7ετούς διάρκειας πλάτους 1,20 μ. και μήκους 2,50 μ. Οι τάφοι θα πρέπει να έχουν μεταξύ τους απόσταση 0,50 μ. η οποία υπολογίζεται από τα όρια  της εκσκαφής.  
- β) Σε οικογενειακούς τάφους αορίστου διάρκειας πλάτους 2 μ. και μήκους 2,80 μ.  
- γ) Σε κτιστούς οικογενειακούς τάφους

Αξίζει να σημειωθεί ότι μετά την ψήφιση του Κανονισμού Λειτουργίας των Κοιμητηρίων (17/12/2015), όσοι αιτήθηκαν τη σύσταση οικογενειακού τάφου στις υπηρεσίες του δήμου και κατέβαλαν εφάπαξ το δικαίωμα σύστασης οικογενειακού τάφου προστατεύονται νομικά, καθώς δεν μπορεί γίνει εκταφή, εφόσον η οικονομική αυτή υποχρέωση έχει εξοφληθεί. Σε περίπτωση που δεν έχουν καταβληθεί το παραπάνω δικαίωμα για τη σύσταση του οικογενειακού τάφου, ο δήμος έχει το δικαίωμα να προβεί σε εκταφή.

Βάσει του Κανονισμού Κοιμητηρίων, ο δήμος δεν έχει το δικαίωμα να προβεί στην «αυτεπάγγελτη εκταφή» λόγω μη καταβολής του τέλους καθαριότητας και συντήρησης του νεκροταφείου. 

Το ετήσιο τέλος καθαριότητας και συντήρησης δημοτικών κοιμητηρίων διαμορφώνεται ως εξής: 
• Τάφοι μέχρι 5 τμ : 20,00 €. 
• Τάφοι από 5 τμ έως 9 τμ: 30,00 €. 
• Τάφοι από 9 τμ  έως 12 τμ: 40,00 €. 
• Τάφοι από 12 τμ και άνω: 40,00 €  συν 4,00  € για κάθε επιπλέον τμ 

Ανεπάρκεια χώρων
Ακόμη, όμως, κι αν ο δήμος προβεί σε αυτεπάγγελτες εκταφές, όπως λένε γνωρίζοντες, δεν υπάρχει επαρκής χώρος για τοποθέτηση των οστών. Όσα νεκροταφεία έχουν οστεοφυλάκια δεν επαρκεί ο χώρος τους, ενώ υπάρχουν αρκετά κοιμητήρια που δεν έχουν οστεοφυλάκιο. Εκτός αυτού, ο δήμος δεν έχει «χωνευτήρι» κι ως εκ τούτου είναι αδύνατον να προβεί σε μαζικές εκταφές.
 
Προγενέστερο καθεστώς σε σχέση 
με την «αγορά» τάφων σε Γύθειο και κοινότητες
Λόγω έλλειψης συγκεκριμένου νομικού πλαισίου για τα κοιμητήρια και Κανονισμού Λειτουργίας των κοιμητηρίων,  οι όποιες αγορές τάφων πραγματοποιούνταν μέσω του δήμου, μεταξύ δικαιούχων και μελλοντικών αγοραστών. Το ποσό του αντίτιμου αναφορικά με το δικαίωμα αυτό δεν ήταν ευκαταφρόνητο ποσό –λχ 174 χιλιάδες δραχμές το 1994 για την αγορά ενός μικρού τάφου στο Κοιμητήριο Γυθείου. Ενώ η αγορά τάφου στα κοιμητήρια των τοπικών κοινοτήτων γινόταν μέσω της κοινότητας και το αντίστοιχο οικονομικό αντίτιμο καταβαλλόταν στην ΤΚ, και κατ’ επέκταση λογιζόταν ως έσοδό της. 

Ίδρυση και συντήρηση κοιμητηρίων ΤΚ 
από κατοίκους ή συλλόγους
Τα νεκροταφεία της Ανατ. Μάνης προέρχονται, επί το πλείστον, από άτυπες δωρεές ιδιωτών - οικογενειών. Κατ’ ουσίαν, τα περισσότερα ήταν «οικογενειακά κοιμητήρια». Δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις που αφιέρωναν σε ενοριακούς ναούς «ένα κομμάτι γης» για τη δημιουργία ενός νεκροταφείου στο χωριό τους. Ο σεβασμός στη μνήμη του νεκρού είναι άρρηκτα συνδεδεμένος με τα ταφικά έθιμα και ταφικά μνημεία σε όλες τις περιόδους της ιστορίας και έχει μάλιστα τις ρίζες του στην προϊστορική εποχή. 

Τα νεκροταφεία και η μανιάτικη παράδοση 
Οι Μανιάτες είναι γνωστοί για την ικανότητα να εκφράζουν τον θάνατο με τραγική και λυρική εκδήλωση, εξ’ ου και η προέλευση του Μανιάτικου Μοιρολογιού. Σύμφωνα με τη λαογραφία και το τοπικό εθιμικό δίκαιο, ο σεβασμός στους νεκρούς συνδέεται άρρηκτα με το ιδιοκτησιακό καθεστώς των κοιμητηρίων. Τα περισσότερα από αυτά αποτελούν ιδιωτικές περιουσίες που δημιουργήθηκαν μέσα από άτυπες δωρεές οικοπέδων και κοινές κατασκευαστικές δαπάνες υποδομής από τις οικογένειες των αντίστοιχων οικισμών. Το καθεστώς αυτό ισχύει στη Μάνη ως παράδοση ήδη πριν από την ίδρυση του Ελληνικού Κράτους (1830).

Μανιάτες είχαν προσφύγει στο ΣτΕ 
Μετά την ψήφιση (2015) του Κανονισμού Λειτουργίας των  Κοιμητηρίων από το Δημοτικό Συμβούλιο και την ψήφιση των σχετικών τελών (καθαριότητας και συντήρησης των νεκροταφείων), Μανιάτες προσέφυγαν κατά της απόφασης αυτής στο Συμβούλιο της Επικρατείας (ΣτΕ), ζητώντας την ακύρωσής της, δεδομένου ότι όλα τα παλαιά κοιμητήρια που βρίσκονται εντός των 52 κοινοτήτων του Δήμου Ανατολικής Μάνης χαρακτηρίστηκαν για πρώτη φορά συλλήβδην με το άρθρο 3 του Κανονισμού, ως δημοτική περιουσία. 

Μάλιστα αναφέρουν μεταξύ των άλλων στη σχετική αίτηση ακύρωσης ενώπιον του ΣτΕ τα εξής: «Επειδή η τυχόν εφαρμογή των προσβαλλόμενων αποφάσεων πρόκειται να μας προκαλέσει ανεπανόρθωτη περιουσιακή, οικονομική, αλλά και ηθική βλάβη, αφού με βάση τις αποφάσεις αυτές θίγεται βάναυσα το θρησκευτικό μας αίσθημα, οι παραδόσεις μας, η ιστορία και τα έθιμα της Μάνης και της Ελλάδας γενικότερα. Περαιτέρω θα υποχρεωθούμε να καταβάλουμε υπέρογκα δημοτικά τέλη χρήσεως για κοιμητήρια, που στην πραγματικότητα ουδέποτε διαμορφώθηκαν ή ιδρύθηκαν από τον τρίτο των καθ’ ων δήμο, αλλά από δωρεές των οικογενειών μας». Τον νομικό χειρισμό της υπόθεσης, είχε αναλάβει ο έγκριτος δικηγόρος Δημήτριος Μαριόλης. 

Ανεπαρκείς ή ανύπαρκτες υπηρεσίες-υποδομές 
Εξαιτίας της ιδιαίτερης «σύνδεσης» που έχουν με τον θανόντα συγγενή τους, οι Μανιάτες, διαθέτουν μέχρι σήμερα σημαντικά χρηματικά ποσά για τον συχνό καθαρισμό των  νεκροταφείων τους, ενώ κατά περιόδους έχουν προβεί σε δαπάνες είτε μέσω των συλλόγων του χωριού τους, είτε μέσω δικών τους ενεργειών για να ενισχύσουν τις κατασκευαστικές υποδομές των νεκροταφείων τους (οστεοφυλάκιο, διαδρόμους, μαντρότοιχους κλπ). 

Ο δήμος, μια φορά το χρόνο προβαίνει στη διαδικασία ανάθεσης σε εργολάβο για τον καθαρισμό των νεκροταφείων ανά Δημοτική Ενότητα (Ανατ. Μάνης, Γυθείου, Οιτύλου και Σμύνους). Μετά το επίμαχο «ραβασάκι» για αποπληρωμή χρωστούμενων, παρενέβησαν αρκετοί Μανιάτες στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, διαμαρτυρόμενοι για ανύπαρκτες ή ανεπαρκείς -όπως υποστηρίζουν- υπηρεσίες εκ μέρους του δήμου. 

Ξεσηκωμός κατοίκων της Μυρσίνης 
Μόνιμοι κάτοικοι ή καταγόμενοι από την Τοπική Κοινότητα Μυρσίνης (ΔΕ Γυθείου), μετά την ανακοίνωση για την εξόφληση τελών, κατέθεσαν επίσημα αίτηση στον δήμο, δηλώνοντας κατηγορηματικά και αιχμηρά, μεταξύ άλλων, ότι: «…ελλείπει πλήρως το στοιχείο της ανταποδοτικότητας, αφού ουδέποτε προβήκατε σε ενέργειες καθαρισμού και συντήρησης των νεκροταφείων». Με την εν λόγω αίτηση επισημαίνεται ότι, «ουδέποτε έγινε καταγραφή τάφων και υπόχρεων συγγενών», ενώ όπως επικαλούνται στο έγγραφό τους, «ουδέποτε ενημερωθήκαμε για την ετήσια καταβολή τέλους για τους κοινούς ή οικογενειακούς τάφους ή για το ύψους του ετήσιου τέλους» και «ουδέποτε λάβαμε οποιοδήποτε γραμμάτιο είσπραξης για το εν λόγω τέλος». Μιλούν, μάλιστα, «για τραγελαφικό τρόπο αναζήτησης οφειλών». 

Επίσης, όπως υπογραμμίζεται, η επιβολή τελών προϋποθέτει «την πραγματική και αποδεδειγμένη παροχή συγκεκριμένων υπηρεσιών», ισχυριζόμενοι ότι στη Μυρσίνη, κάθε εργασία ευπρεπισμού «οφείλεται στην ιδιωτική πρωτοβουλία και όχι στο Δήμο». 

Οι αιτούντες, αφού αξιώνουν σχετικές αποφάσεις κι έγγραφα, καταλήγουν με μια αυστηρή προειδοποίηση προς τη διοίκηση να μην επιχειρήσει εκταφές με «σκαπτικά μηχανήματα και παράνομες εκταφές…»,  δηλώνοντας πως τα οστά των προγόνων τους είναι για εκείνους «ιερά» και δεν θα επιτρέψουν «να τα βεβηλώσετε», επιφυλασσόμενοι παντός δικαιώματός τους.

«Αυτοψία» στον Αγ. Γεώργιο Προσηλίου 
Την ίδια στιγμή, η εικόνα του νεκροταφείου Αγ. Γεωργίου  Προσηλίου (πρώην Στρατζά-ΔΕ Σμύνους) δεν θυμίζει ότι διανύουμε το 2026. Οστεοφυλάκιο δεν υπάρχει και αναγκάζονται εδώ και χρόνια οι συγγενείς των θανόντων να τοποθετούν τις οστεοθήκες σε ένα προπολεμικό «πηγάδι» το οποίο είχε φτιαχτεί τότε. Δυστυχώς, υπάρχουν και διασκορπισμένα ανθρώπινα οστά που θυμίζουν τριτοκοσμικές καταστάσεις. Ο Λυκούργος Μονεμβασίτης, που διετέλεσε πρόεδρος στην κοινότητα από το 2011 έως το 2019 και εκλεγμένος με τη δημαρχιακή παράταξη. Όταν ανέλαβε προεδρικά καθήκοντα, το πρώτο μέλημά του ήταν να δημιουργήσει οστεοφυλάκιο, το οποίο είχε συμπεριλάβει εξ’ αρχής με την κατάρτιση του πρώτου Επιχειρησιακού Προγραμματισμού (2011-2014), με προϋπολογιζόμενη δαπάνη 5.000  ευρώ για να υλοποιηθεί από τον δήμο. Ωστόσο, η πρόταση του δεν τελεσφόρησε ποτέ. Επίσης, ο ίδιος είχε προτείνει να διαμορφωθεί καλύτερα ο χώρος του κοιμητηρίου, ώστε να έχει χώρο για νέες ταφές. 

Και σε αυτό το νεκροταφείο ο δήμος επικόλλησε στους τάφους την ανακοίνωση περί διευθέτησης οφειλών.