Με τον πλέον δραματικό τρόπο επιβεβαιώνεται αυτό που οι παραγωγοί αρκετών περιοχών της χώρας -μεταξύ των οποίων της Πελοποννήσου- βιώνουν τα τελευταία χρόνια. Η απειλή για το αύριο της αγροτικής παραγωγής δεν περιορίζεται πλέον στις περιόδους παρατεταμένης ανομβρίας ή στα προβλήματα διαχείρισης των υδατικών πόρων. Δίπλα στη ξηρασία και τη λειψυδρία, μια τρίτη, «αθόρυβη» απειλή, η ερημοποίηση, προσλαμβάνει μόνιμες διαστάσεις.
Κατά την ευρωπαϊκή νομοθεσία, ως ερημοποίηση ορίζεται η υποβάθμιση σε άνυδρες και υπό-άνυδρες περιοχές λόγω κλιματικών παραγόντων και ανθρώπινων δραστηριοτήτων. Με απλά λόγια, πρόκειται για μετατροπή της καλλιεργήσιμης γης σε άγονη και χέρσα έκταση, όπου η βλάστηση ξεραίνεται και εξασθενεί, ενώ το έδαφος αδυνατεί να δώσει σοδειές.
Τρίτη χειρότερη επίδοση στην ΕΕ η Ελλάδα
Τα ευρήματα που φέρνει στο φως η πολυσέλιδη έκθεση του Κοινού Κέντρου Ερευνών (Joint Research Centre–JRC) της Ευρωπαϊκής Επιτροπής αποτυπώνουν το μέγεθος του προβλήματος. Στη σύνταξη της μελέτης συμμετείχε ενεργά και ο Έλληνας ανώτερος επιστήμονας του JRC και επικεφαλής του Παρατηρητηρίου Εδάφους της ΕΕ, Δρ Πάνος Πανάγος. Υιοθετώντας τις αυστηρές συστάσεις του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου, το JRC εισάγει μια πρωτοποριακή μεθοδολογία χαρτογράφησης, αξιολογώντας επιστημονικά κριτήρια, όπως η επιδείνωση της υγείας και της παραγωγικότητας του εδάφους, καθώς και οι αρνητικές μεταβολές στην κάλυψη της γης (δάση, βοσκότοποι και φυσικά οικοσυστήματα).
Τα δεδομένα για τη χώρα μας προκαλούν προβληματισμό, καθώς σχεδόν τα 3/4 της ελληνικής επικράτειας (72,74%) παρουσιάζουν παράγοντες υποβάθμισης (έναντι 56,4% στην ΕΕ), ενώ πάνω από το 1/3 της έκτασης (36%) βρίσκεται ήδη σε καθεστώς ερημοποίησης. Η επίδοση αυτή κατατάσσει την Ελλάδα τρίτη χειρότερη στην Ευρώπη -πίσω μόνο από την Ισπανία (53%) και την Κύπρο (45%)- ξεπερνώντας την Πορτογαλία (28%).
Ευάλωτη η Πελοπόννησος
στο δίπολο ερημοποίηση-κίνδυνος φτώχειας
Ένα ιδιαιτέρως ενδιαφέρον και ταυτόχρονα ανησυχητικό στοιχείο είναι η ευθεία συσχέτιση της ερημοποίησης με τις κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες. Η έκθεση αναδεικνύει πώς οι περιβαλλοντικές πιέσεις αλληλεπιδρούν με τις τοπικές αδυναμίες, καθώς τα υψηλότερα ποσοστά ατόμων που διατρέχουν κίνδυνο φτώχειας συγκεντρώνονται συχνά σε νότιες, αγροτικές και περιφερειακές ζώνες. Αν και διευκρινίζεται ότι η συσχέτιση δεν υποδηλώνει απαραίτητα άμεση σχέση αιτίου και αιτιατού -ότι δηλαδή η ερημοποίηση προκαλεί αυτόματα φτώχεια ή το αντίστροφο-, η συνδυαστική ανάγνωση των δεικτών με τα στοιχεία της Eurostat προσφέρει ολιστική εικόνα για την τρωτότητα κάθε περιοχής.
Τα ευρήματα αποτυπώνουν μια γενικευμένη πίεση σε πολλές περιφέρειες της χώρας. Το Βόρειο Αιγαίο βρίσκεται στην κορυφή της σχετικής λίστας με το 64% της έκτασής του σε ερημοποίηση και το 28% του πληθυσμού σε κίνδυνο φτώχειας. Ακολουθεί η Ανατολική Μακεδονία και Θράκη με 56,6% ερημοποίηση και 31,6% κίνδυνο φτώχειας, η Κεντρική Μακεδονία με 55,9% και 33% αντίστοιχα, καθώς και η Δυτική Μακεδονία με ποσοστό ερημοποίησης 55,7% και 29,5% φτώχεια. Παρόμοια εικόνα παρουσιάζουν η Θεσσαλία, με το 54% της γης της υποβαθμισμένο και το 30,5% των κατοίκων της ευάλωτους, αλλά και η Δυτική Ελλάδα με 53,7% ερημοποίηση και 27,9% κίνδυνο φτώχειας. Μέσα σε αυτό το εθνικό τοπίο, η Περιφέρεια Πελοποννήσου ξεχωρίζει αρνητικά. Αν και καταγράφει ποσοστό ερημοποίησης 51,55% -ελαφρώς χαμηλότερο από άλλες περιοχές-, εμφανίζει το υψηλότερο ποσοστό κατοίκων σε εκτεθειμένο κίνδυνο φτώχειας και κοινωνικού αποκλεισμού στη χώρα, το οποίο αγγίζει το 38,1%, ξεπερνώντας κατά πολύ τον εθνικό μέσο όρο του 27,5%.
Η μελέτη επαναφέρει στο επίκεντρο τη ραχοκοκαλιά της πελοποννησιακής οικονομίας. Σύμφωνα, άλλωστε, με πρόσφατα γεωχωρικά δεδομένα και δορυφορικές παρατηρήσεις, βασικές καλλιέργειες (πχ ελιές, εσπεριδοειδή, κηπευτικά) δέχονται πλήγμα από τις παρατεταμένα υψηλές θερμοκρασίες και τη μείωση του διαθέσιμου νερού. Συναφώς, τα νέα ευρήματα έρχονται να επιβεβαιώσουν τις προειδοποιήσεις της επιστημονικής κοινότητας. Όπως έχει πει ο Ακαδημαϊκός Καθηγητής, Χρήστος Ζερεφός, η ερημοποίηση εντείνεται σε περιοχές όπως η ανατολική Πελοπόννησος, με μείωση βροχοπτώσεων κι επιμήκυνση των ξηρών περιόδων.
Δυσοίωνες προβλέψεις για το μέλλον
Τα συμπεράσματα για το σύνολο της ευρωπαϊκής ηπείρου επιβεβαιώνουν ότι οι ξηρές και άνυδρες ζώνες καλύπτουν πλέον 611.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα (15% της ΕΕ), έκταση διπλάσια από το μέγεθος της Ιταλίας, με το 86,56% αυτών των περιοχών να πλήττεται ήδη από ερημοποίηση. Συνολικά, το φαινόμενο επηρεάζει άμεσα 530.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα και περισσότερους από 42 εκατομμύρια πολίτες στην ΕΕ.
Οι προβλέψεις για την περίοδο ως το 2040 είναι ακόμη πιο ανησυχητικές. Βάσει των σεναρίων κλιματικής μοντελοποίησης, επιπλέον 1 εκατ. τετραγωνικά χιλιόμετρα της ΕΕ διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο να μετατραπούν σε ξηρές ζώνες. Η Ελλάδα, η Ισπανία και η Ιταλία προβλέπεται να δεχθεί τις εντονότερες πιέσεις, με τις θερινές βροχές να αναμένεται να μειωθούν ως και κατά 50% και τις θερμοκρασίες να σημειώνουν άνοδο.
