Στους ζεστούς, φιλόξενους χώρους του Μουσείου Μπενάκη στην Αθήνα, αυτές τις μέρες θα συναντήσει κανείς μια ιδιαίτερη, πολύχρωμη έκθεση που ξετυλίγει νήματα μνήμης, τέχνης και ιστορικής ταυτότητας και παράδοσης. Η έκθεση «Υφαίνοντας όνειρα. Κιλίμια απ’ το Γεράκι Λακωνίας» φέρνει στο προσκήνιο μια από τις πιο ιδιαίτερες και ιστορικά φορτισμένες μορφές λαϊκής τέχνης της Ελλάδας, μεταφέροντας το κοινό από την καρδιά της Αθήνας στις πλαγιές του Πάρνωνα. Εκεί, η υφαντική στον όρθιο αργαλειό ήταν τρόπος ζωής, αφήγηση, απαθανάτιση μνήμης. Και σήμερα, μέσα από τα κιλίμια που εκτίθενται, αποκαλύπτεται ως ένα ζωντανό πολιτισμικό αποτύπωμα που συνεχίζει να συνομιλεί με το παρόν κουβαλώντας το βάρος του παρελθόντος στις κλωστές του.
Λαμπρά τα εγκαίνια
Τα εγκαίνια της έκθεσης πραγματοποιήθηκαν με κάθε επισημότητα, την Τετάρτη 22 Απριλίου, παρουσία εκπροσώπων της πολιτικής ηγεσίας και της τοπικής αυτοδιοίκησης, επισφραγίζοντας τη σημασία του Γερακίου ως ζωντανού κυττάρου πολιτισμού. Το «παρών», μεταξύ άλλων, έδωσαν ο υπουργός Περιβάλλοντος & Ενέργειας, Σταύρος Παπασταύρου, ο υφυπουργός Εθνικής Άμυνας και βουλευτής, Θανάσης Δαβάκης, η βουλευτής Λακωνίας, Νάγια Γρηγοράκου, ο περιφερειάρχης Δημήτρης Πτωχός, οι αντιπεριφερειάρχες Θεόδωρος Βερούτης, Σπύρος Τζινιέρης και Θάνος Μιχελόγγονας, ο δήμαρχος Ευρώτα, Δήμος Βέρδος κ.α..
Ο Δ. Πτωχός υπογράμμισε πως η υφαντική τέχνη του Γερακίου αποτελεί ζωντανό αποτύπωμα της δημιουργικής δύναμης των ανθρώπων της περιοχής. «Μέσα από τα υφαντά, αποτυπώνεται η καθημερινότητα, η πίστη, η αισθητική και η σχέση του ανθρώπου με τον τόπο του», ανέφερε χαρακτηριστικά, τονίζοντας την υπερηφάνεια της Περιφέρειας για τη στήριξη της Πειραματικής Δομής Διδασκαλίας σε συνεργασία με τον Δήμο Ευρώτα και τον «Πάρνωνα ΑΕ».
Στο ίδιο πνεύμα, η Ν. Γρηγοράκου υπογράμμισε ότι «η τέχνη της υφαντικής δεν αφορά απλώς μια τεχνική. Είναι φορέας μνήμης, ιστορίας και ταυτότητας», αναδεικνύοντας τη σημασία τέτοιων πρωτοβουλιών για την ενίσχυση των τοπικών κοινωνιών.
Ο Θ. Βερούτης, εκπροσωπώντας την Περιφέρεια σε συνέντευξη Τύπου για την έκθεση, αναφέρθηκε στη σημασία της υφαντικής παράδοσης του Γερακίου και στις πρωτοβουλίες που υλοποιούνται για τη διατήρηση και την ανάδειξή της, ως στοιχείο πολιτιστικής ταυτότητας και τοπικής ανάπτυξης.
Από τον αργαλειό στην ιστορία: Mια τέχνη αιώνων
Η υφαντική τέχνη στο Γεράκι έχει βαθιές ρίζες που φτάνουν έως την αρχαιότητα. Ο όρθιος αργαλειός, ένα εργαλείο σχεδόν αναλλοίωτο μέσα στους αιώνες, συνδέει την τοπική παράδοση με εικόνες που απαντώνται ήδη σε αιγυπτιακές τοιχογραφίες και βυζαντινά χειρόγραφα. Τα κιλίμια του Γερακίου ξεχωρίζουν για τον σύνθετο φυτικό και γεωμετρικό τους διάκοσμο, αλλά και για τις παραστάσεις ανθρώπινων μορφών, πλαισιωμένων από συμβολικά στοιχεία εμπνευσμένα από τη φύση και την αφθονία της γης. Τα νήματα, βαμμένα παραδοσιακά με φυσικές βαφές από τον Πάρνωνα, όπως βαφές από φλοιό καρυδιάς, μεταφέρουν στο ύφασμα τα χρώματα του ίδιου του τοπίου.
Πέρα όμως από την αισθητική τους αξία, τα υφαντά αυτά υπήρξαν και κοινωνικοί δείκτες. Ένα περίτεχνο κιλίμι αποτελούσε ένδειξη ευμάρειας και κύρους, ενώ συχνά περνούσε από γενιά σε γενιά ως πολύτιμο οικογενειακό κειμήλιο.
Η δεξιοτεχνία των Γερακίτισσων υφαντριών δεν άργησε ν’ αναγνωριστεί και εκτός συνόρων, με σημαντικές διακρίσεις ήδη από τον 19ο αιώνα, όπως στην Παγκόσμια Έκθεση της Βιέννης το 1873.
Στο «παρά πέντε» και ξανά στην αρχή
Κι όμως, αυτή η τόσο βαθιά ριζωμένη παράδοση έφτασε πρόσφατα ένα βήμα πριν από την εξαφάνιση. Το 2020, στο Γεράκι είχε απομείνει μόλις μία ενεργή υφάντρα. «Η τέχνη του χωριού κινδύνευσε με αφανισμό», θυμάται η υφάντρα και δασκάλα, Χρυσούλα Σταματοπούλου, που υφαίνει επί σχεδόν μισό αιώνα.
Η ανατροπή ήρθε μέσα από την κινητοποίηση της τοπικής κοινωνίας. Το 2021 ιδρύθηκε η Πειραματική Δομή Διδασκαλίας Υφαντικής Τέχνης, μια πρωτοβουλία που έδωσε νέα πνοή στην παράδοση και εξασφάλισε τη μετάδοσή της στις επόμενες γενιές.
Όπως επισημαίνει ο αντιπεριφερειάρχης Θ. Βερούτης, «υπήρχε κίνδυνος να χαθεί αυτή η παράδοση. Κινητοποιηθήκαμε άμεσα», υπογραμμίζοντας τον καθοριστικό ρόλο της Περιφέρειας στη στήριξη της προσπάθειας.
Η ένταξη της υφαντικής τέχνης του Γερακίου, το 2019, στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς επιβεβαίωσε τη σημασία της, αλλά ταυτόχρονα ανέδειξε και την ευθύνη διατήρησής της.
Ζωντανό το νήμα που υφαίνει παράδοση,
ενώνοντας παρελθόν και μέλλον
Η έκθεση στο Μουσείο Μπενάκη παρουσιάζει υφαντά από τον 17ο έως τις αρχές του 20ού αιώνα, δίνοντας έμφαση σε έργα που αποτυπώνουν την ανθρώπινη παρουσία μέσα σε ένα συμβολικό και σχεδόν ποιητικό περιβάλλον. Δεν πρόκειται απλώς για αντικείμενα τέχνης, είναι αφηγήσεις χειροπιαστές, με υλική υπόσταση, που τις αγγίζεις και σε ζεσταίνουν στην αφή. Όπως χαρακτηριστικά σημειώνεται από τον Πολιτιστικό Σύλλογο Γερονθρών, «κάθε σχέδιο δεν είναι τυχαίο. Είναι σύμβολο. Είναι προσευχή. Είναι ένας τρόπος να πεις “υπάρχω” χωρίς λέξεις».
Σε μια εποχή όπου όλα επιταχύνονται και η εμπειρία συχνά αποσπάται σε στιγμές χωρίς διάρκεια, η υφαντική του Γερακίου επιβιώνει σαν παλμός μνήμης, μια υπενθύμιση πως η δημιουργία απαιτεί χρόνο, επιμονή και φροντίδα και πως η μνήμη δεν καταγράφεται απλώς, υφαίνεται νήμα το νήμα. Η έκθεση «Υφαίνοντας όνειρα» δεν αποτελεί μια ακόμα «ρομαντική» αναδρομή στο παρελθόν, είναι μια ζωντανή γέφυρα ανάμεσα στις γυναίκες που ύφαναν τις ιστορίες τους στον αργαλειό και σε εκείνους που καλούνται σήμερα να τις συνεχίσουν. Γιατί, τελικά, η παράδοση δεν είναι κάτι που ανήκει στο χθες, είναι ένα νήμα που όσο δεν το σπάμε, συνεχίζει να υφαίνει το αύριο.
Επισκέψιμη ως 26 Ιουλίου
Η έκθεση θα παραμείνει στη διάθεση του κοινού έως και τις 26 Ιουλίου 2026, δίνοντας την ευκαιρία στους επισκέπτες να γνωρίσουν από κοντά αυτόν τον ζωντανό πολιτισμικό θησαυρό. Το ωράριο λειτουργίας για όσους επιθυμούν να την επισκεφθούν είναι την Πέμπτη από τις 12:00 έως τις 20:00, ενώ την Παρασκευή, το Σάββατο και την Κυριακή υποδέχεται το κοινό από τις 10:00 έως τις 18:00.
