Με αφορμή τις πρόσφατες εξαγγελίες του Υπουργείου Πολιτισμού, σχετικά με τις εργασίες εκσυγχρονισμού και επέκτασης του Αρχαιολογικού Μουσείου Σπάρτης, ο «ΛΤplus+» παρουσιάζει ένα ιστορικό χρονολόγιο του πρώτου επαρχιακού μουσείου της Ελλάδας.
Η συστηματική καταγραφή και η αγωνιώδης προσπάθεια διάσωσης των διάσπαρτων αρχαιοτήτων στην ευρύτερη περιοχή της Σπάρτης ξεκίνησε δειλά, αλλά με ιδιαίτερο πάθος, κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα. Ήταν η εποχή που ρομαντικοί ξένοι περιηγητές περιδιάβαιναν τα ερείπια αναζητώντας τα ίχνη του ένδοξου παρελθόντος. Άλλωστε, η ίδρυση της σύγχρονης Σπάρτης το 1834 με Βασιλικό Διάταγμα του Όθωνα είχε ήδη στρέψει τα βλέμματα της διεθνούς επιστημονικής κοινότητας στην περιοχή, καθιστώντας την προστασία των αρχαιοτήτων επιτακτική ανάγκη.
Η πρώτη ιστορικά καταγεγραμμένη προσπάθεια για την ίδρυση ενός στεγασμένου μουσείου στη λακωνική πρωτεύουσα έγινε το 1832 από τον Γερμανό κλασικό αρχαιολόγο Λουδοβίκο Ρος. Παρότι η πρώιμη αυτή πρωτοβουλία δεν ευοδώθηκε, έσπειρε τον σπόρο της αναγκαιότητας. Μερικά χρόνια αργότερα, από το 1850 και έπειτα, άρχισε να διαφαίνεται μια πιο συντονισμένη προσπάθεια συγκέντρωσης γλυπτών, περίτεχνων ανάγλυφων και επιγραφών στο κτίριο της Νομαρχίας. Η πρώτη ουσιαστική ταξινόμηση αυτού του υλικού πραγματοποιήθηκε το 1860, όταν οι συλλογές μεταφέρθηκαν και οργανώθηκαν στοιχειωδώς σε μια αίθουσα του Γυμνασίου της πόλης, δημιουργώντας τον πρόδρομο ενός μουσειακού θεσμού.
Η ίδρυση και το αρχιτεκτονικό αποτύπωμα
Το 1872 φτάνει στη Σπάρτη, ως απεσταλμένος της Εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας, ο διακεκριμένος Λάκωνας αρχαιολόγος Παναγιώτης Σταματάκης για να ερευνήσει και να διασώσει το ψηφιδωτό της αρπαγής της Ευρώπης που βρέθηκε στην οικία Φουστάνου. Κατά την παραμονή του στην πόλη ο Σταματάκης άρχισε να αναζητά και να συγκεντρώνει κι άλλα αρχαία αντικείμενα, δημιουργώντας έτσι την πρώτη αρχαιολογική συλλογή 288 αρχαίων αντικειμένων που αποτέλεσε τον πυρήνα του Μουσείου της Σπάρτης.
Αντιλαμβανόμενος την τεράστια ιστορική βαρύτητα της ίδρυσης Μουσείου, σε επιστολή του προς τον Νομάρχη Λακωνίας το 1872, ο Σταματάκης ανέφερε χαρακτηριστικά: «Ὁ σχηματισμὸς ἀρχαιολογικοῦ μουσείου ἐν Σπάρτῃ, κύριε Νομάρχα, εἶναι μεγάλη τιμὴ καὶ σύστασις διά τε τὴν νεωτέραν Ἑλλάδα καὶ τὴν νέαν Σπάρτην».
Το Αρχαιολογικό Μουσείο Σπάρτης ιδρύθηκε επίσημα το 1875, αποτελώντας τον καρπό του οράματος και των άοκνων προσπαθειών του Σταματάκη. Πρόκειται για ένα κτίριο-ορόσημο, καθώς αποτελεί το πρώτο επαρχιακό μουσείο της ελεύθερης Ελλάδας που σχεδιάστηκε και κτίστηκε εξαρχής για να εξυπηρετήσει αποκλειστικά αυτόν τον σκοπό. Η ανέγερσή του, σε μια εποχή που το νεοσύστατο ελληνικό κράτος πάλευε να συγκροτήσει την εθνική του ταυτότητα, φανερώνει τη σημασία που απέδιδε η Πολιτεία αλλά και η τοπική κοινωνία στη διαφύλαξη της ιστορικής μνήμης.
Οι οικοδομικές εργασίες ξεκίνησαν το 1874 και το έργο ολοκληρώθηκε τάχιστα, στις 23 Ιανουαρίου 1876. Η αρχιτεκτονική μελέτη του κτηρίου, το οποίο διακρίνεται για την καθαρά νεοκλασική του τυπολογία, συντάχθηκε από τον αρχιτέκτονα Γιώργο Κατσαρό, σε σχέδια του οποίου ανεγέρθηκε αργότερα και το Δημαρχείο της Σπάρτης. Στην αρχική του μορφή, το οικοδόμημα αποτελούνταν από μία κεντρική αίθουσα με ένα αμφίπλευρο μαρμάρινο ιωνικό πρόπυλο εισόδου και δύο αίθουσες εκθέσεων εκατέρωθεν της κεντρικής.
Το χρονικό των επεκτάσεων
Αρχικά το Μουσείο υποδέχθηκε τη συλλογή που είχε ήδη συγκεντρώσει ο Σταματάκης. Με την πάροδο των ετών, προκειμένου να στεγαστεί το διαρκώς αυξανόμενο πλήθος των αρχαιοτήτων που έρχονταν στο φως από τις ανασκαφές, το κτίριο δέχθηκε αναπόφευκτες διαδοχικές προσθήκες, φτάνοντας έως το 1936 να διαθέτει συνολικά επτά αίθουσες. Οι δύο σημαντικές αυτές επεκτάσεις σεβάστηκαν και ακολούθησαν τα μορφολογικά στοιχεία του αρχικού κτηρίου.
Η πρώτη έγινε την περίοδο 1905-1908, με δαπάνες της Εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας, προσθέτοντας δύο αίθουσες βόρεια και νότια των υπαρχουσών. Η δεύτερη μεγάλη επέκταση υλοποιήθηκε το 1936. Σκοπός της ήταν να στεγάσει τα πολυάριθμα ευρήματα των ανασκαφών που διεξήγαγε η Αγγλική Αρχαιολογική Σχολή στο Ιερό της Ορθίας Αρτέμιδος, στην Ακρόπολη και σε άλλες θέσεις. Τότε κατασκευάστηκαν δύο επιπλέον πτέρυγες στα άκρα του κτηρίου, οι οποίες προεξείχαν ανατολικά και δυτικά.
Τέλος, μεταπολεμικά, τη δεκαετία του 1950, έλαβαν χώρα εργασίες συντήρησης και προσπάθειες εξοικονόμησης χώρου. Η στέγη αντικαταστάθηκε, δημιουργήθηκε ημιώροφος στην ανατολική πλευρά για τα γραφεία της Εφορείας Αρχαιοτήτων, ενώ η βόρεια αίθουσα μετατράπηκε σε αποθήκη.
Ο κήπος του Μουσείου
Ιδιαίτερο ιστορικό ενδιαφέρον παρουσιάζει η εξέλιξη του αύλειου χώρου. Ήδη από το 1901 είχε συνταχθεί μια ειδική μελέτη για τη διαμόρφωση του κήπου. Βάσει των σχεδίων που διασώζονται, η διάταξη προέβλεπε δύο κεντρικούς διαδρόμους. Στο σημείο τομής τους, σχεδιάστηκε ένας ανοικτός κυκλικός χώρος, στο κέντρο του οποίου τοποθετήθηκε ένα μαρμάρινο σιντριβάνι με πίδακα, το οποίο αποτελεί σήμα κατατεθέν του κήπου μέχρι σήμερα.
Στις αρχές της δεκαετίας του 1930, κρίθηκε επιτακτική η κατασκευή ενός τοίχου λιθοδομής περιμετρικά του κήπου, προκειμένου να αποτραπεί η καταστροφή από τα όμβρια ύδατα. Τότε τοποθετήθηκαν και οι μεταλλικές αυλόπορτες που κοσμούν τον χώρο. Η αναβάθμιση συνεχίστηκε το 1935, όταν επί δημαρχίας Ηλία Γκορτσολόγου φυτεύτηκαν φοίνικες στον κήπο και έγιναν κηπευτικές εργασίες. Περί το 1955, ο Έφορος Χρύσανθος Χρήστου τοποθέτησε εκεί μερικά αρχαία γλυπτά, γεγονός που έμελλε να δώσει στον εξωτερικό χώρο του μουσείου το προσωνύμιο «ο κήπος με τα αγάλματα». Η σημερινή του μορφή ολοκληρώθηκε με τη μαρμαρόστρωση των διαδρόμων τη δεκαετία του ’90, επί δημαρχίας Δημοσθένη Ματάλα, και την προσθήκη μεταλλικών κιγκλιδωμάτων περιμετρικά επί δημαρχίας Σαράντου Αντωνάκου το 2004.
Οι αρχαιολογικοί θησαυροί της λακωνικής γης
Σήμερα, το Μουσείο φιλοξενεί περισσότερα από 20.000 αντικείμενα από ολόκληρη τη Λακωνία, ανάμεσά τους η σημαντική συλλογή Προϊστορικών Χρόνων με ευρήματα από την Πελλάνα, τη Μονεμβασιά, το Μενελάιο κ.ά.
Στον τομέα των γλυπτών εκτίθενται σήμερα κυρίως τα σημαντικότερα της αρχαϊκής και κλασικής εποχής. Το 1938 το Αρχαιολογικό Μουσείο Σπάρτης υποδέχθηκε ένα από τα σπουδαιότερα, και ίσως το πλέον αναγνωρίσιμο έκθεμά του, το περίφημο άγαλμα του Σπαρτιάτη πολεμιστή, του λεγόμενου «Λεωνίδα». Το εντυπωσιακό γλυπτό, που χρονολογείται μεταξύ 480 και 470 π.Χ., είχε έρθει στο φως στις 25 Μαΐου 1925, κατά τη διάρκεια ανασκαφών της Βρετανικής Αρχαιολογικής Σχολής στο ιερό της Χαλκιοίκου Αθηνάς. Αν και αρχικά μεταφέρθηκε στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο Αθηνών, ο «Λεωνίδας» επαναπατρίστηκε χάρη στις δραστήριες ενέργειες της Ένωσης των εν Αττική Λακεδαιμονίων και την καθοριστική συμβολή του τότε Εφόρου Αρχαιοτήτων, Θεμιστοκλή Καραχάλιου. Έκτοτε, ταυτίστηκε απόλυτα με την τοπική κοινωνία, αποτελώντας για δεκαετίες το έμβλημα του Δήμου Σπαρτιατών και το έκθεμα που προσδίδει διεθνή ακτινοβολία στην πόλη.
Στις αίθουσες του Μουσείου ξεχωρίζουν, επίσης, γλυπτά όπως το υπερφυσικό κεφάλι της Ήρας, καθώς και πλήθος αναθημάτων από τα μεγάλα ιερά της περιοχής (Αρτέμιδος Ορθίας, Χαλκιοίκου Αθηνάς, Αμυκλαίου Απόλλωνος). Τα ευρήματα αυτά αναδεικνύουν το ξεχωριστό, τοπικό ιδίωμα και την τεράστια ακμή των λακωνικών εργαστηρίων, τα οποία παρήγαγαν έργα μοναδικά στον ελλαδικό χώρο. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτής της αποκλειστικότητας αποτελούν τα χιλιάδες μικρά μολύβδινα αναθήματα και οι ιδιόμορφες πήλινες μάσκες από το ιερό της Ορθίας Αρτέμιδος, καθώς και τα σιδερένια δρεπάνια-έπαθλα της σπαρτιατικής Αγωγής.
Η αρχαϊκή λακωνική τέχνη φανερώνει μιαν απροσδόκητη καλαισθησία, με αριστουργηματικά χάλκινα κάτοπτρα, γλυπτά σμιλεμένα στο χαρακτηριστικό τοπικό γκρίζο μάρμαρο και την πρωτοποριακή γυμνή γυναικεία μορφή. Ξεχωριστή θέση, ωστόσο, κατέχουν τα εκθέματα που αποτελούν ιδιαιτερότητα της περιοχής, με κορωνίδα τα περίφημα λακωνικά ανθέμια, μια ομάδα αναγλύφων με ιδιότυπη φυτική διακόσμηση που έχουν εντοπιστεί μόνο στα όρια της αρχαίας Λακεδαίμονος. Τέλος, η ρωμαϊκή περίοδος αντιπροσωπεύεται μεταξύ άλλων από αποσπασμένα ψηφιδωτά δάπεδα κι έναν ανεκτίμητο πλούτο περίπου χιλίων επιγραφών και χιλιάδων νομισμάτων.
Τα χρόνια της διεκδίκησης
Οι αρχαιότητες που έρχονταν τακτικά στο φως από τα σπλάχνα της πόλης δημιούργησαν, σε αρκετές περιπτώσεις, συνθήκες «ασφυξίας» στους χώρους του Μουσείου. Τη δεκαετία του 1960 το πρόβλημα ήταν ήδη οξύ, αναγκάζοντας τους εφόρους να κλείσουν στοές για να δημιουργήσουν αποθήκες. Η αγωνία των αρχαιολόγων μπροστά στον διαρκώς αυξανόμενο όγκο των ανασκαφικών ευρημάτων αποτυπωνόταν σε κάθε τους αναφορά. Τη δεκαετία του 1980, μάλιστα, οι νέες ανασκαφές οδήγησαν στην απομάκρυνση των γραφείων της Εφορείας σε ενοικιαζόμενο κτίριο.
Σήμερα, η χωρική ανεπάρκεια είναι δεδομένη, οδηγώντας όχι μόνο στην επιτακτική ανάγκη επέκτασης του παλαιού Μουσείου, αλλά και στην άμεση ανέγερση του πολυπόθητου και επίμονα διεκδικούμενου Νέου Αρχαιολογικού Μουσείου Σπάρτης. Πρόκειται για προσπάθειες που διαρκούν σχεδόν μία τριακονταετία. Για την επίλυση των ζωτικών αυτών ζητημάτων, φορείς όπως το Σωματείο «Φίλοι Αρχαιολογικού Μουσείου Σπάρτης», τοπικές αρχές, θεσμικοί παράγοντες και ενεργοί πολίτες, ενώνουν τη φωνή τους με τις αρχαιολογικές υπηρεσίες και την επιστημονική κοινότητα, διεκδικώντας αταλάντευτα τη δημιουργία του Νέου Μουσείου παράλληλα με τον εκσυγχρονισμό του υπάρχοντος.
Νέα εποχή…
Σήμερα, αυτός ο ιστορικός χώρος περνά πλέον σε φάση ριζικής αναγέννησης. Το έργο εκσυγχρονισμού και επέκτασης, το οποίο έλαβε την ομόφωνη θετική γνωμοδότηση του ΚΣΝΜ, υλοποιείται με χρηματοδότηση από ευρωπαϊκούς και εθνικούς πόρους, καθώς και με σημαντική δωρεά του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος. Ήδη, οι πρόδρομες εργασίες αντιστήριξης οδεύουν προς την ολοκλήρωσή τους.
Η στοχευμένη αυτή παρέμβαση αναμένεται να τριπλασιάσει σχεδόν τους διαθέσιμους ωφέλιμους χώρους, δημιουργώντας δύο νέες υπόγειες αίθουσες περιμετρικά του διατηρητέου νεοκλασικού, χωρίς να αλλοιώνεται η ιστορική του φυσιογνωμία. Έτσι, το πρώτο επαρχιακό μουσείο της χώρας, αναβαθμίζοντας παράλληλα τον ιστορικό του κήπο και τις υποδομές προσβασιμότητας, ετοιμάζεται να λειτουργήσει συμπληρωματικά με το μελλοντικό Νέο Αρχαιολογικό Μουσείο, εξασφαλίζοντας στο ακέραιο την ανάδειξη της σπουδαίας πολιτισμικής κληρονομιάς της Λακεδαίμονος.
Ο πρωτεργάτης του Μουσείου Παναγιώτης Σταματάκης
Ο Παναγιώτης Σταματάκης γεννήθηκε στη Βαρβίτσα Λακωνίας, αλλά είναι άγνωστο πότε! Ήταν αυτοδίδακτος αρχαιολόγος που ξεκίνησε τη σταδιοδρομία του το 1866, ως βοηθός του Γενικού Εφόρου Αρχαιοτήτων. Το 1871 εντάχθηκε στην Εν Αθήναις Αρχαιολογική Εταιρεία ως περιοδεύων Έφορος, πραγματοποιώντας σημαντικές ανασκαφές ή οργανώνοντας αρχαιολογικές συλλογές σε πολλά μέρη της Ελλάδας, όπως οι Μήκυνες, η Θήβα και η Σπάρτη. Διορίστηκε Έφορος το 1875 και το 1884 προήχθη σε Γενικό Έφορο Αρχαιοτήτων. Πέθανε από ελονοσία στις 19 Μαρτίου 1885.
Όταν, το 1872, έφτασε στη Σπάρτη για να διασώσει και να καταγράψει το ψηφιδωτό τής Ευρώπης, αγωνίστηκε σκληρά για τη διάσωση κι άλλων αρχαιοτήτων και αρχαιολογικών χώρων. Παράλληλα, ξεκίνησε εκστρατεία περισυλλογής αρχαίων ευρημάτων, συλλέγοντας και καταγράφοντας 288 αντικείμενα, τα οποία αποτέλεσαν τον πυρήνα της πρώτης συλλογής του Μουσείου της πόλης. Με επίμονες παρεμβάσεις διεκδίκησε την ανέγερση του Αρχαιολογικού Μουσείου Σπάρτης το οποίο ολοκληρώθηκε στις αρχές του 1876, αποτελώντας το πρώτο επαρχιακό μουσείο της Ελλάδας.
Ο Σταματάκης θεωρείται ένας από τους πρωτοπόρους για τη διαφύλαξη, καταγραφή και μελέτη της αρχαίας πολιτισμικής κληρονομιάς, έχοντας αφήσει ισχυρό επιστημονικό και πολιτισμικό αποτύπωμα στη Σπάρτη. Αν και αποτελεί σύμβολο για την ελληνική αρχαιολογία, η μορφή του παραμένει άγνωστη καθώς δεν σώζεται καμία φωτογραφία ή προσωπογραφία του! Τιμώντας τον πρωτεργάτη του Μουσείου, ο Σύλλογος Φίλων του Αρχαιολογικού Μουσείου Σπάρτης που ιδρύθηκε το 1997 φέρει το όνομα «Παναγιώτης Σταματάκης».
| Από την εβδομαδιαία έντυπη έκδοση «Λακωνικός Τύπος Plus+»
> Κυκλοφορεί κάθε Δευτέρα στα περίπτερα και στην πόρτα σας.
