Ο αρχαιολογικός χώρος της Πελλάνας αποτελεί εδώ και χρόνια μια ανεπούλωτη πληγή για τον πολιτισμό και τη μνημειακή κληρονομιά της Λακωνίας. Ένας χώρος μείζονος ιστορικής αξίας παραμένει εν πολλοίς υποβαθμισμένος κι εκτεθειμένος στη φθορά και την παραβατικότητα. Ένας από τους σημαντικότερους μυκηναϊκούς τόπους της χώρας, με επιβλητικούς θολωτούς τάφους και μνημειακούς θησαυρούς, τουλάχιστον της 2ης χιλιετίας πΧ, παραμένει εδώ και χρόνια σε μια κατάσταση που δεν συνάδει με τη βαρύτητα και τη διεθνή του αξία. Το αξιοθέατο, που θα μπορούσε να αποτελεί σταθερό πυλώνα πολιτιστικής ανάπτυξης για την περιοχή, εμφανίζει εικόνα εγκατάλειψης κι ανυποληψίας. Ανύπαρκτη -ακόμα- ανάδειξη, πλημμελής συντήρηση, ζητήματα προστασίας.
Παρά τις εξαγγελίες, τις μελέτες που εκπονήθηκαν και την ένταξη σε χρηματοδοτικά προγράμματα, το σκηνικό δεν δείχνει ουσιαστική μεταβολή. Η κλοπή υλικών, προ μερικών ετών, από το στέγαστρο του θολοειδούς τάφου, που ανέδειξε με τον πιο ηχηρό τρόπο τα κενά προστασίας, λειτούργησε ως «καμπανάκι», όχι μόνο για τη φύλαξη, αλλά συνολικά για τη μέριμνα γύρω από το μνημείο. Η Πελλάνα, ακόμα και σήμερα, παραμένει εγκλωβισμένη ανάμεσα σε μελέτες και γραφειοκρατία, δίχως εμφανή σημάδια ουσιαστικής αναγέννησης, όπως προκύπτει από περιγραφές στον «ΛΤ», αν και το Υπουργείο Πολιτισμού έχει δρομολογήσει τη διαδικασία στοχευμένων ενεργειών και παρεμβάσεων, τουλάχιστον από το 2024.
Το «γάντι» στη Μενδώνη για την πορεία έργων
ρίχνει η Γρηγοράκου
Υπό τις συνθήκες αυτές, ερώτηση προς την υπουργό Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη, κατέθεσε η βουλευτής Λακωνίας με το ΠΑΣΟΚ-ΚΙΝΑΛ, Νάγια Γρηγοράκου, με θέμα το στάδιο υλοποίησης των παρεμβάσεων και των έργων στον αρχαιολογικό χώρο Πελλάνας.
Η κ. Γρηγοράκου υπενθυμίζει ότι ήδη από τον Μάρτιο του 2024 είχε θέσει το ζήτημα της προστασίας, της στατικότητας και της συνολικής κατάστασης του χώρου. Στην απάντηση του Υπουργείο Πολιτισμού αναφερόταν ότι έχουν ολοκληρωθεί οι απαιτούμενες μελέτες (γεωλογική-γεωτεχνική, υδρολογική-υδραυλική, αρχιτεκτονική, στατική και ηλεκτρομηχανολογική) και ότι μέσω των προτεινόμενων μέτρων «αίρεται το πρόβλημα της στατικότητας των τάφων». Παράλληλα, στην τότε απάντησή του, το υπουργείο σημείωνε ότι η Πελλάνα έχει ενταχθεί στο έργο «Πολιτιστικές Διαδρομές σε Εμβληματικούς Αρχαιολογικούς Χώρους και Μνημεία», το οποίο χρηματοδοτείται από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, στο πλαίσιο της διαδρομής «Μνημειακά έργα Κυκλώπων και ανθρώπων κατά τη μυκηναϊκή περίοδο (2η χιλιετία πΧ)», με προϋπολογισμό 500.000 ευρώ και καταληκτική ημερομηνία - μετά από παράταση πλέον- την 30η Απριλίου 2026.
«Η ολοκλήρωση μελετών δεν συνεπάγεται
αυτομάτως και υλοποίηση έργων»
Ωστόσο, όπως επισημαίνεται στην παρέμβαση της Ν. Γρηγοράκου, «η ολοκλήρωση των μελετών δεν συνεπάγεται αυτομάτως και την υλοποίηση των απαιτούμενων τεχνικών έργων εφαρμογής». Παράλληλα, η βουλευτής παρατηρεί ότι, «για τις παρεμβάσεις που προβλέπονται στο πλαίσιο της Πολιτιστικής Διαδρομής και αφορούν ήπιες και μικρής κλίμακας δράσεις (καθαρισμούς, διαμορφώσεις, σήμανση, ενημερωτικό υλικό), μέχρι σήμερα δεν προκύπτει σαφής εικόνα προόδου, ενώ σε εκκρεμότητα φαίνεται να παραμένει και η αποκατάσταση του στεγάστρου του θολοειδούς τάφου μετά την κλοπή χαλκού».
Σε αυτό το πλαίσιο η Ν. Γρηγοράκου ζητά συγκεκριμένες απαντήσεις για: «1) το αν έχουν υλοποιηθεί έργα εφαρμογής των εγκεκριμένων μελετών και ποια ακριβώς είναι αυτά, 2) το χρονοδιάγραμμα εκτέλεσης σε περίπτωση που δεν έχουν ακόμη ξεκινήσει, 3) το ακριβές φυσικό αντικείμενο που αφορά την Πελλάνα στο έργο του Ταμείου Ανάκαμψης και το ποσοστό υλοποίησής του, 4) την αποκατάσταση του στεγάστρου που υπέστη ζημία από κλοπή και τη σχετική χρηματοδότηση, 5) τα ισχύοντα μέτρα φύλαξης και επιτήρησης του αρχαιολογικού χώρου».
Το χρονικό ενός «κοιμώμενου» μνημείου:
Από το φως, στο χαλίκι και τον… λήθαργο
Η αρχαιολογική έρευνα στην Πελλάνα, που ξεκίνησε στα τέλη του 20ού αιώνα, εξελίχθηκε σε μια από τις πιο μακρόχρονες και συζητημένες ανασκαφικές προσπάθειες της περιοχής. Για περισσότερες από δύο δεκαετίες, από το 1980 έως το 2001, οι εργασίες αποκάλυπταν σταδιακά έναν χώρο με αλλεπάλληλα ίχνη ανθρώπινης παρουσίας, χωρίς ωστόσο να προδιαγράφουν το εύρος των τελικών συμπερασμάτων. Η καμπή ήρθε όταν ο διακεκριμένος αρχαιολόγος, Καθηγητής Θεόδωρος Σπυρόπουλος, «πατέρας» και πρωτεργάτης της ανασκαφής, ανακοίνωσε ότι τα ευρήματα συνθέτουν την εικόνα ενός εκτεταμένου μυκηναϊκού ανακτόρου. Κατά την ερμηνεία του, η ακρόπολη αυτή μπορεί να ταυτιστεί με την Λακεδαίμων της ομηρικής παράδοσης, τον τόπο όπου, σύμφωνα με τα έπη, βρισκόταν το βασιλικό ανάκτορο του Μενελάου και της Ωραίας Ελένης. Τα ανασκαφικά δεδομένα σκιαγραφούν έναν χώρο με μακραίωνη και αδιάλειπτη χρήση. Η σκαπάνη έφερε στο «φως» κατάλοιπα οικισμού και νεκροταφείου των Πρωτοελλαδικών Χρόνων, ενώ δεσπόζει ένα μυκηναϊκό ανακτορικό συγκρότημα, προστατευμένο από κυκλώπειο τείχος. Παράλληλα, εντοπίστηκαν τάφος των Πρώιμων Μυκηναϊκών Χρόνων, θολωτοί λαξευτοί τάφοι της μυκηναϊκής περιόδου, καθώς και τμήματα οικισμού και οχυρώσεων που χρονολογούνται στους Ελληνιστικούς Χρόνους. Η εικόνα συμπληρώνεται από άφθονο κεραμικό υλικό, ειδώλια και κινητά ευρήματα, αλλά και από της Φραγκοκρατίας, στοιχεία που μαρτυρούν ότι ο χώρος δεν εγκαταλείφθηκε ποτέ ολοκληρωτικά. Αντίθετα, φαίνεται πως προσαρμοζόταν στις ανάγκες κάθε εποχής.
Τον Μάιο του 2002, με απόφαση του Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου (ΚΑΣ), ο τάφος μπαζώθηκε με… χαλίκι, με την αιτιολογία της προστασίας από τη διάβρωση και τη σύληση. Όπως ισχυριζόταν εκείνη την περίοδο το ΥΠΠΟ, η παρέμβαση αυτή ήταν προσωρινή και μεταβατική, μέχρι να επέλθει η θωράκιση του μνημείου. Όμως, και σε αυτή την περίπτωση αποδείχθηκε περίτρανα η ρήση «ουδέν μονιμότερου του προσωρινού». Μερικά χρόνια αργότερα ακολούθησε ψηφοφορία στο ΚΑΣ για το μέλλον της ανασκαφής, όμως το ισόψηφο αποτέλεσμα στο συμβούλιο, έριξε το «γάντι» στον πρώην πρωθυπουργό και τότε υπουργό Πολιτισμού, Κώστα Καραμανλή. Ο ίδιος ψήφισε υπέρ της συνέχισης της ανασκαφής, όμως κατά παράβαση της απόφασης οι διαδικασίες παρέμειναν «παγωμένες».
Ύστερα από χρόνια αδράνειας, η υπόθεση της Πελλάνας επανήλθε σταδιακά στο προσκήνιο την τρέχουσα δεκαετία, με πιο σαφή αναφορά από τη σημερινή πολιτική ηγεσία του Υπουργείου Πολιτισμού. Τον Σεπτέμβριο του 2024, επίσημη αυτοψία στην Πελλάνα πραγματοποίησε η υπουργός Λ. Μενδώνη. Κατά τη διάρκεια εκείνης της επίσκεψης, η υπουργός αναγνώρισε τη σημασία του μνημειακού συνόλου, κάνοντας γνωστό ότι έχουν εγκριθεί συγκεκριμένες μελέτες από το ΚΑΣ, οι οποίες αποτελούν απαραίτητη προϋπόθεση για οποιαδήποτε ουσιαστική παρέμβαση. Παράλληλα, υπογράμμισε ότι η επόμενη φάση εξαρτάται από την εξασφάλιση των κατάλληλων χρηματοδοτικών εργαλείων, αφήνοντας ανοιχτό το ενδεχόμενο μελλοντικής ανάδειξης του χώρου. Είχε δηλώσει εκείνη την εποχή η Λ. Μενδώνη: «Στην Πελλάνα ξεκινήσαμε μια σειρά μελετών, οι οποίες εγκρίθηκαν από το ΚΑΣ, ως πρώτο βήμα της διαδρομής. Στο ΚΑΣ θα εισαχθεί ο φάκελος των απαλλοτριώσεων, προκειμένου να είναι εξασφαλισμένος ο αναγκαίος χώρος για την προστασία του αρχαιολογικού χώρου και για την υλοποίηση, μελλοντικά, του έργου. Παράλληλα, χρειάζεται σειρά διοικητικών διαδικασιών, για να επανοριοθετηθεί σωστά ο αρχαιολογικός χώρος. Μετά την έγκριση των μελετών, ξεκινούν τα πρώτα στάδια προστασίας και συντήρησης αυτού του πολύ εύθρυπτου πετρώματος. Θα προχωρήσουμε στην ωρίμανση των προμελετών που εγκρίθηκαν, ώστε να είμαστε έτοιμοι, όταν υπάρξουν τα χρηματοδοτικά εργαλεία, να προχωρήσουμε στην τελική ανάδειξη του χώρου».
Η τοποθέτηση αυτή, αν και δεν συνοδεύτηκε από σαφές χρονοδιάγραμμα, σηματοδότησε μια αλλαγή στάσης και αχτίδα αισιοδοξίας σε σχέση με το παρελθόν. Για πρώτη φορά μετά από χρόνια, η Πελλάνα επανεντάχθηκε θεσμικά στον σχεδιασμό του υπουργείου. Ωστόσο, σήμερα, αν κι έχει παρέλθει διάστημα άνω του 1,5 έτους, δεν διαφαίνεται ευκρινής πρόοδος που να διαπιστώνεται από τους εξωτερικούς παρατηρητές. Και κυρίως απουσιάζει η αρμόδια ενημέρωση για τα βήματα που έχουν -ή θα- συντελεστούν στο πολύπαθο μνημειακό σύνολο.
