Η ίδρυση και λειτουργία ενός εξειδικευμένου Ινστιτούτου Ελαιοκομίας στη Λακωνία δεν αποτελεί μια αόριστη διεκδίκηση ή μια θεωρητική προσέγγιση τοπικιστικού χαρακτήρα. Μια πρωτοποριακή και εξαιρετικά εμπεριστατωμένη μελέτη του Ινστιτούτου Μικρών Επιχειρήσεων της ΓΣΕΒΕΕ (ΙΜΕ ΓΣΕΒΕΕ), την οποία εκπόνησε ο Δημήτρης Γιακούλας, έρχεται να ανατρέψει τα δεδομένα. Με τη χρήση αυστηρών ποσοτικών μοντέλων και της διεθνούς μεθοδολογίας εισροών-εκροών, η μελέτη αποδεικνύει ότι η δημιουργία αυτής της δομής στη λακωνική γη μπορεί να λειτουργήσει ως ένας πανίσχυρος αναπτυξιακός καταλύτης, ικανός να εισφέρει ετησίως έως και 13,7 εκατομμύρια ευρώ στην τοπική οικονομία και πάνω από 21,7 εκατομμύρια ευρώ στο σύνολο της Περιφέρειας Πελοποννήσου.
Η μελέτη εκπονείται σε συνέχεια και προς συμπλήρωση της μελέτης σκοπιμότητας για την ίδρυση Ινστιτούτου στη Λακωνία (ΙΜΕ ΓΣΕΒΕΕ, 2025), η οποία τεκμηριώνει την αναγκαιότητα, το θεσμικό πλαίσιο, τις δραστηριότητες και το επιχειρησιακό μοντέλο λειτουργίας ενός τέτοιου φορέα. Το μήνυμα της έρευνας είναι ότι η επένδυση στη γνώση, την καινοτομία και την τεχνολογική διάχυση δεν αποτελεί δαπάνη, αλλά μια υψηλής απόδοσης εθνική και περιφερειακή επένδυση, η οποία επιστρέφει πολλαπλάσια οφέλη στην κοινωνία και την πραγματική οικονομία.
Μια λιτή δομή με τεράστια πολλαπλασιαστική ισχύ
Το πρώτο στοιχείο που προκαλεί αίσθηση στη μελέτη είναι η εξαιρετική σχέση κόστους και οφέλους. Ο ετήσιος προϋπολογισμός λειτουργίας του προτεινόμενου Ινστιτούτου έχει σχεδιαστεί πάνω στη φιλοσοφία μιας ευέλικτης και εξαιρετικά λιτής δομής. Το συνολικό ετήσιο κόστος υπολογίζεται σε μόλις 59.500 ευρώ, ποσό εξαιρετικά χαμηλό, το οποίο επιτυγχάνεται χάρη σε μια σπουδαία στρατηγική συνέργεια. Την παραχώρηση στέγης από το Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου, γεγονός που εκμηδενίζει τα έξοδα ενοικίων και των λογαριασμών κοινής ωφέλειας, κατευθύνοντας το σύνολο των πόρων σε αμιγώς αναπτυξιακές δράσεις. Ο προϋπολογισμός αυτός περιλαμβάνει το μικτό εργοδοτικό κόστος ενός στελέχους πλήρους απασχόλησης που θα αναλάβει τον επιχειρησιακό συντονισμό, τις ελάχιστες πάγιες λειτουργικές δαπάνες και, κυρίως, ένα ισχυρό πακέτο αναπτυξιακών και εξωτερικών δαπανών ύψους 33.650 ευρώ για μελέτες, εργαστηριακές αναλύσεις, εκπαίδευση παραγωγών και επιστημονικά σεμινάρια. Κι όμως, αυτή η μικρή επένδυση των 59.500 ευρώ είναι ικανή να μεταβάλει ριζικά το οικονομικό τοπίο. Η άμεση επίδραση από τη λειτουργία του και μόνο εκτιμάται σε 76.600 ευρώ ετησίως. Το πραγματικό θαύμα, ωστόσο, συντελείται στις έμμεσες επιδράσεις, όπου η εισροή επιστημονικής υποστήριξης στους κλάδους της γεωργίας, της μεταποίησης και του τουρισμού δημιουργεί πρωτοφανή δυναμική.
Τα τρία σενάρια της οικονομικής απογείωσης
Για να διασφαλιστεί η αξιοπιστία των εκτιμήσεων, η μελέτη υιοθετεί τρία άκρως συντηρητικά σενάρια αύξησης της Ακαθάριστης Προστιθέμενης Αξίας (ΑΠΑ), τα οποία εδράζονται στη διεθνή βιβλιογραφία για την απόδοση της αγροτικής έρευνας.
Ακόμη και στο πιο συγκρατημένο σενάριο, το οποίο προβλέπει μια ελάχιστη αύξηση της ΑΠΑ κατά 1% στους εμπλεκόμενους κλάδους, το ετήσιο όφελος για τη Λακωνία ανέρχεται σε 4,558 εκατομμύρια ευρώ, δηλαδή στο 0,309% του τοπικού ΑΕΠ. Στο μεσαίο και πλέον ρεαλιστικό σενάριο μιας αύξησης της τάξης του 2%, η οικονομική επίδραση εκτινάσσεται στα 9,112 εκατομμύρια ευρώ ετησίως, αγγίζοντας το 0,617% του ΑΕΠ της Περιφερειακής Ενότητας. Τέλος, στο αισιόδοξο αλλά απολύτως εφικτό σενάριο του 3%, η ετήσια ενίσχυση της λακωνικής οικονομίας φτάνει το εντυπωσιακό νούμερο των 13,668 εκατομμυρίων ευρώ, που αντιστοιχεί σχεδόν στο 1% του συνολικού ΑΕΠ της περιοχής μας.
Τα μεγέθη αυτά, συγκρινόμενα με το πενιχρό κόστος λειτουργίας του Ινστιτούτου, αποδεικνύουν ότι κάθε ευρώ που δαπανάται για την επιστημονική τεκμηρίωση του ελαιολάδου επιστρέφει εκατονταπλάσιο στην τοπική κοινωνία.
Η διάχυση σε όλη την Πελοπόννησο
Ένα από τα πλέον ενδιαφέροντα και καινοτόμα στοιχεία της μελέτης Γιακούλα είναι η επέκταση της ποσοτικής ανάλυσης στο σύνολο της Περιφέρειας Πελοποννήσου. Εφαρμόζοντας την επιστημονική αρχή της γεωγραφικής εξασθένησης (distance decay) των διαρροών γνώσης, η οποία τεκμηριώνει ότι οι θετικές επιδράσεις της έρευνας διαχέονται στις όμορες περιοχές αλλά φθίνουν όσο αυξάνεται η απόσταση, η έρευνα αποδεικνύει ότι το Ινστιτούτο της Λακωνίας θα ευεργετήσει ολόκληρο τον πελοποννησιακό νότο.
Στο μεσαίο σενάριο ανάπτυξης, η συνολική ετήσια αύξηση της προστιθέμενης αξίας για την Περιφέρεια Πελοποννήσου εκτιμάται στα 21,74 εκατομμύρια ευρώ, ποσό που ισοδυναμεί με το 0,217% του περιφερειακού ΑΕΠ. Για τα σενάρια του 1% και του 3%, τα αντίστοιχα μεγέθη διαμορφώνονται σε 10,8 εκατομμύρια και 32,5 εκατομμύρια ευρώ ετησίως.
Το παράδοξο του «πράσινου χρυσού»
και η αιμορραγία τού χύμα
Η ανάγκη για μια τέτοια επιστημονική δομή γίνεται ακόμη πιο επιτακτική αν αναλογιστεί κανείς τις μεγάλες αντιφάσεις του κλάδου. Από τη μία πλευρά, η Λακωνία διαθέτει ένα μυθικό ποιοτικό προφίλ. Η επιστημονική έρευνα του Πανεπιστημίου Αθηνών στην ποικιλία Κορωνέικη έχει καταγράψει εξαιρετικά υψηλές συγκεντρώσεις πολύτιμων βιοδραστικών και φαινολικών συστατικών, όπως η ολευρωπαΐνη και η υδροξυτυροσόλη. Εμπορικά, οι αναλύσεις δείχνουν συγκεντρώσεις που συχνά ξεπερνούν τα 900 mg/kg, προσφέροντας μοναδικά οφέλη για την υγεία και εξασφαλίζοντας παγκόσμιες διακρίσεις, όπως αυτές λακωνικών εταιρειών που σαρώνουν κορυφαία βραβεία σε Νέα Υόρκη, Αθήνα και Τόκιο.
Από την άλλη πλευρά, όμως, η ελληνική ελαιοκομία παραμένει εγκλωβισμένη σε διαρθρωτικές αδυναμίες. Ο κατακερματισμός της παραγωγής σε μικρές οικογενειακές εκμεταλλεύσεις, η εξαιρετικά περιορισμένη τυποποίηση και η ασθενής διασύνδεση με την έρευνα και την καινοτομία, εκτιμάται ότι στερούν από τη χώρα τεράστια έσοδα. Σύμφωνα με την έρευνα, η Ελλάδα υπολογίζεται ότι χάνει ετησίως από 300 έως 350 εκατομμύρια δολάρια εξάγοντας το μεγαλύτερο μέρος της παραγωγής της χύμα, κυρίως προς την Ιταλία και την Ισπανία, οι οποίες στη συνέχεια το τυποποιούν και καρπώνονται τη μερίδα του λέοντος της προστιθέμενης αξίας. Επιπλέον, η ελληνική αγορά εμφανίζει ασύμμετρη συσχέτιση με τις διεθνείς αγορές-οδηγούς, με αποτέλεσμα να παραμένει ένας απλός «ρυθμιζόμενος παίκτης» στο μεσογειακό τρίγωνο, ανίκανος να καθορίσει τις εξελίξεις και τις τιμές.
Θωράκιση απέναντι
στην κλιματική απειλή
Σε όλα τα παραπάνω έρχεται να προστεθεί η πίεση της κλιματικής αλλαγής. Η αυξανόμενη συχνότητα των ακραίων καιρικών φαινομένων, οι δραματικές μεταβολές στη βιολογία του δάκου που απειλούν τη φυτοπροστασία, και οι αυξημένες ανάγκες ορθολογικής διαχείρισης των υδάτινων πόρων δημιουργούν ένα περιβάλλον έντονης αβεβαιότητας για τον παραγωγό. Χωρίς επιστημονική καθοδήγηση, ο πρωτογενής τομέας είναι εκτεθειμένος. Η διεθνής εμπειρία, όπως αυτή αποτυπώνεται στη λειτουργία του «Instituto de la Grasa» στην Ισπανία ή του «CREA» στην Ιταλία, δείχνει ότι οι αγροδιατροφικοί τομείς με υψηλή εξειδίκευση μπορούν να επιβιώσουν και να κυριαρχήσουν διεθνώς μόνο όταν υποστηρίζονται από ισχυρούς θεσμούς γνώσης και μεταφοράς τεχνολογίας.
Η ετυμηγορία και οι 5 άξονες δράσης
Συμπερασματικά, η μελέτη του Δ. Γιακούλα επιχειρεί να αναδείξει ότι η ίδρυση και λειτουργία ενός Ινστιτούτου Ελαιοκομίας στη Λακωνία «μπορεί να αποτελέσει μια στρατηγική παρέμβαση με σημαντικές οικονομικές και αναπτυξιακές επιδράσεις τόσο σε τοπικό όσο και σε περιφερειακό επίπεδο». Η ανάλυση εισροών-εκροών, βασισμένη στους επίσημους πολλαπλασιαστές της ελληνικής οικονομίας, έδειξε ότι «οι κλάδοι που συνδέονται με το ελαιοκομικό σύμπλεγμα -η πρωτογενής παραγωγή, η μεταποίηση τροφίμων, η έρευνα και ανάπτυξη, και ο τουρισμός- παρουσιάζουν υψηλούς συνολικούς πολλαπλασιαστές, γεγονός που υποδηλώνει ισχυρές διασυνδέσεις με την υπόλοιπη οικονομία».
Πέρα από τις ποσοτικές επιδράσεις, η μελέτη ανέδειξε και τις σημαντικές διαρθρωτικές επιδράσεις που μπορεί να προκύψουν από τη λειτουργία του Ινστιτούτου. «Η βελτίωση της ποιότητας του ελαιολάδου, η ενίσχυση της καινοτομίας, η ανάπτυξη νέων προϊόντων, η ενίσχυση της διεθνοποίησης και η ενδυνάμωση της συνεργασίας μεταξύ παραγωγών, επιχειρήσεων και ερευνητικών φορέων αποτελούν κρίσιμους παράγοντες για τη μακροχρόνια ανάπτυξητου ελαιοκομικού συμπλέγματος. Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι η ύπαρξη θεσμών γνώσης και καινοτομίας μπορεί να λειτουργήσει ως μοχλός αναβάθμισης ολόκληρων παραγωγικών συστημάτων, ιδίως σε περιοχές με υψηλή εξειδίκευση και ισχυρή τοπική ταυτότητα», επισημαίνει ο Δ. Γιακούλας.
Πεποίθηση δε, είναι ότι «η Λακωνία και ευρύτερα η Περιφέρεια Πελοποννήσου διαθέτουν διαθέτει όλα τα χαρακτηριστικά περιοχών με σημαντικό αναπτυξιακό δυναμικό στον τομέα της ελαιοκομίας: υψηλή ποιότητα προϊόντος, ισχυρή παραγωγική βάση, υψηλή ποιότητα προϊόντος, ισχυρή παραγωγική βάση, αναγνωρισιμότητα, πολιτισμικό κεφάλαιο και δυνατότητες διασύνδεσης με τον τουρισμό και τη γαστρονομία. Ωστόσο, η απουσία ενός θεσμικού φορέα που να συντονίζει την έρευνα, την τεχνογνωσία και την καινοτομία αποτελεί σημαντικό περιορισμό. Η ίδρυση ενός Ινστιτούτου Ελαιοκομίας μπορεί να καλύψει αυτό το κενό, παρέχοντας επιστημονική τεκμηρίωση, τεχνική υποστήριξη, υπηρεσίες ποιότητας και πιστοποίησης, καθώς και δυνατότητες ανάπτυξης νέων προϊόντων και διαδικασιών».
Με βάση τα ευρήματα της μελέτης, προκύπτουν ορισμένες βασικές προτάσεις πολιτικής:
- Θεσμική θωράκιση: Η ίδρυση του Ινστιτούτου θα πρέπει να συνοδευτεί από ένα σαφές θεσμικό πλαίσιο που να διασφαλίζει τη λειτουργική του ανεξαρτησία, τη διαφάνεια και τη συνεργασία με ερευνητικούς και παραγωγικούς φορείς.
- Εκπαίδευση παραγωγών: Θα πρέπει να αναπτυχθούν προγράμματα εκπαίδευσης και κατάρτισης για παραγωγούς και επιχειρήσεις, με στόχο την ενίσχυση της τεχνογνωσίας και την υιοθέτηση βέλτιστων πρακτικών.
- Προβολή και διεθνοποίηση: Η λειτουργία του Ινστιτούτου θα πρέπει να συνδεθεί με δράσεις προβολής και διεθνοποίησης, με στόχο την ενίσχυση της διεθνούς παρουσίας του λακωνικού και πελοποννησιακού ελαιολάδου.
- Διασύνδεση με τον τουρισμό: Θα πρέπει να αναπτυχθούν δράσεις που ενισχύουν τη διασύνδεση της ελαιοκομίας με τον τουρισμό και τη γαστρονομία, αξιοποιώντας το πολιτισμικό και φυσικό κεφάλαιο της περιοχής.
- Ένταξη σε περιφερειακή στρατηγική: Η λειτουργία του Ινστιτούτου θα πρέπει να ενταχθεί σε μια ευρύτερη στρατηγική περιφερειακής ανάπτυξης για ολόκληρη την Πελοπόννησο, η οποία θα ενισχύει τη συνεργασία μεταξύ των εμπλεκόμενων φορέων και θα αξιοποιεί τις δυνατότητες της περιοχής. Η στρατηγική αυτή θα πρέπει να περιλαμβάνει μηχανισμούς ενεργητικής διάχυσης της γνώσης προς όλες τις περιφερειακές ενότητες, αξιοποιώντας την εγγύτητα και τα υφιστάμενα δίκτυα.
Συνολικά, «η ίδρυση του Ινστιτούτου Ελαιοκομίας στη Λακωνία μπορεί να αποτελέσει μια σημαντική αναπτυξιακή παρέμβαση, με πολλαπλά οφέλη για την τοπική οικονομία, την ποιότητα του προϊόντος, την καινοτομία και τη διεθνοποίηση, τα οποία εκτείνονται και στο σύνολο της Περιφέρειας Πελοποννήσου μέσω διαπεριφερειακών διαρροών γνώσης. Η επιτυχία της παρέμβασης αυτής εξαρτάται από την ύπαρξη ενός σαφούς θεσμικού πλαισίου, την ενίσχυση της συνεργασίας μεταξύ των εμπλεκόμενων φορέων και την ανάπτυξη δράσεων που ενισχύουν τη βιώσιμη ανάπτυξη του ελαιοκομικού συμπλέγματος. Η παρούσα μελέτη παρέχει μια ολοκληρωμένη βάση για τη λήψη αποφάσεων και την ανάπτυξη πολιτικών που θα ενισχύσουν την ανταγωνιστικότητα και τη βιωσιμότητα της ελαιοκομίας στη Λακωνία και ολόκληρη την Πελοπόννησο», καταλήγει η μελέτη του Δ. Γιακούλα.
