Εμπορικός «βραχίονας» στα μνημεία ή αλλοίωση της δημόσιας ταυτότητάς τους; Στο σταυροδρόμι της οικονομικής αξιοποίησης και της προστασίας έρχεται να τοποθετηθεί η σύσταση της «Hellenic Heritage», όπου οι υποσχέσεις για αυξημένα έσοδα συγκρούονται με ερωτήματα για τον δημόσιο χαρακτήρα της πολιτιστικής μας κληρονομιάς.

Το πολιτιστικό απόθεμα της χώρας δεν πωλείται. Η αρχή αυτή δεν αλλάζει με τον νέο νόμο ή τη δημιουργία της «Hellenic Heritage». Μεταβάλλεται, όμως, ο τρόπος διαχείρισης της οικονομικής δραστηριότητας γύρω από τα μνημεία: εισιτήρια, πωλητήρια, ψηφιακές υπηρεσίες, εμπορικά προϊόντα και ακίνητα. Με τη σύσταση του «Οργανισμού Ανάπτυξης και Διαχείρισης Ελληνικής Πολιτιστικής Κληρονομιάς ΑΕ», με διακριτικό τίτλο «Hellenic Heritage», δημιουργείται νέα δημόσια ΑΕ, ως επιχειρησιακός συνεργάτης του Οργανισμού Διαχείρισης και Ανάπτυξης Πολιτιστικών Πόρων (ΟΔΑΠ). Το νομοσχέδιο συζητήθηκε πρόσφατα στη Βουλή, ανοίγοντας τη συζήτηση για αποτελεσματικότερη οικονομική αξιοποίηση της πολιτιστικής κληρονομιάς χωρίς αλλοίωση του δημόσιου χαρακτήρα της. Για την κυβέρνηση, πρόκειται για ευέλικτο μηχανισμό με τεχνογνωσία της αγοράς, σύγχρονες υπηρεσίες και περισσότερα έσοδα «από τον πολιτισμό για τον πολιτισμό». Οι επικριτές βλέπουν έναν παράλληλο μηχανισμό για τις πλέον προσοδοφόρες δραστηριότητες, με ερωτήματα για κόστος, λογοδοσία και εμπορευματοποίηση.

Τι είναι η Hellenic Heritage
Η νέα εταιρεία είναι Νομικό Πρόσωπο Ιδιωτικού Δικαίου με τη μορφή ΑΕ. Το μετοχικό της κεφάλαιο ανέρχεται σε 3 εκατ. ευρώ, με το Ελληνικό Δημόσιο να κατέχει το 90% και τον ΟΔΑΠ το 10%. Διαθέτει διοικητική, οικονομική και επιχειρησιακή αυτοτέλεια και εποπτεύεται από τον υπουργό Πολιτισμού.

Οι αρμοδιότητές της περιλαμβάνουν ηλεκτρονικό εισιτήριο, ψηφιακούς ξεναγούς, πύλη Hellenic Heritage, σήμανση, πωλητήρια και e-shops, αναψυκτήρια, εργαστήρια αντιγράφων, εκθεσιακούς χώρους, αξιοποίηση ακινήτων και εμπορική πολιτική. Προβλέπονται επίσης προϊόντα εμπνευσμένα από την πολιτιστική κληρονομιά, ακόμη και αγροδιατροφικά, και δράσεις τοπικής γαστρονομίας.

Η κρίσιμη διάκριση είναι ότι η εταιρεία δεν αποκτά την κυριότητα των μνημείων ούτε την αρμοδιότητα προστασίας τους. Αναλαμβάνει, όμως, σημαντικό ρόλο στην οικονομική δραστηριότητα γύρω από αυτά και εκεί ακριβώς βρίσκεται ο πυρήνας της αντιπαράθεσης.

Μενδώνη: «Η κυριότητα και η χρήση
των μνημείων δεν μεταβάλλονται»
Η υπουργός Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη, απορρίπτει την κριτική περί ιδιωτικοποίησης. «Η κυριότητα και η χρήση των μνημείων δεν μεταβάλλονται ούτε κατά μία λέξη», έχει τονίσει, επισημαίνοντας ότι τα μνημεία εξακολουθούν να υπάγονται στο Υπουργείο Πολιτισμού, στις Εφορείες Αρχαιοτήτων και στα αρμόδια αρχαιολογικά συμβούλια.

Ο νόμος αποκλείει την εκποίηση της περιουσίας. Το πρόγραμμα αξιοποίησης θα περνά από τον ΟΔΑΠ και θα εγκρίνεται από τον υπουργό Πολιτισμού, μετά από γνώμη του αρμόδιου Κεντρικού Συμβουλίου. Κατά την κυβέρνηση, δεν μεταβιβάζεται κυριότητα ή αρχαιολογική αρμοδιότητα, αλλά δημιουργείται εξειδικευμένος εμπορικός βραχίονας.

Γιατί μια ΑΕ, αφού ο ΟΔΑΠ «πέτυχε»;
Μία βασική ένσταση αφορά τον ίδιο τον ΟΔΑΠ, τον οποίο η κυβέρνηση παρουσιάζει ως φορέα με σημαντικά βελτιωμένες επιδόσεις. Η βουλευτής Λακωνίας, Νάγια Γρηγοράκου, ρώτησε στη Βουλή γιατί, εφόσον ο ΟΔΑΠ μπορεί να παράγει έσοδα άνω των 150 εκατ. ευρώ, χρειάζεται να αποσπαστεί μεγάλο τμήμα των εμπορικών δραστηριοτήτων του.

Η Λ. Μενδώνη απάντησε ότι η πολυπλοκότητα του έργου απαιτεί εξειδικευμένο φορέα. «Ο ΟΔΑΠ χρειάζεται έναν εξειδικευμένο εμπορικό βραχίονα να λειτουργεί συμπληρωματικά», υποστηρίζει. Οι προσλήψεις, σύμφωνα με την κυβέρνηση, θα γίνονται μέσω ΑΣΕΠ, θα ισχύουν οι κανόνες δημοσίου λογιστικού και δημοσίων συμβάσεων και η εταιρεία μπορεί να φτάσει έως τους 90 εργαζομένους. Η ανάγκη για τέτοιες δεξιότητες είναι υπαρκτή. Παραμένει, όμως, το ερώτημα αν απαιτούνταν νέο εταιρικό σχήμα ή αν η τεχνογνωσία μπορούσε να ενσωματωθεί στον ΟΔΑΠ. Κάθε νέα δομή κρίνεται από το αν προσθέτει πραγματική αξία αντί για ένα ακόμη επίπεδο διοίκησης.

Το οικονομικό «γκρίζο σημείο»
Ο νόμος ορίζει ότι αποκλειστικός δικαιούχος των εσόδων από τις δραστηριότητες της Hellenic Heritage παραμένει ο ΟΔΑΠ και ότι τα χρήματα θα κατατίθενται σε λογαριασμό του. Πρόκειται για βασική δικλίδα απέναντι στην κριτική ότι τα έσοδα μεταφέρονται σε ξεχωριστή εταιρεία.

Ωστόσο, η οικονομική σχέση θα καθοριστεί με προγραμματική σύμβαση μεταξύ Υπουργείου Πολιτισμού, ΟΔΑΠ και εταιρείας. Εκεί θα προσδιοριστούν η διαχειριστική αμοιβή της Hellenic Heritage και οι λειτουργικές δαπάνες που θα καλύπτει ο ΟΔΑΠ. Ο νόμος δεν θέτει συγκεκριμένο ποσό ή σαφές ανώτατο όριο για το κόστος.

Η Νάγια Γρηγοράκου υποστήριξε ότι «η ΑΕ μπαίνει εκεί όπου υπάρχει χρήμα από τον πολιτισμό» κι έθεσε το ζήτημα του πραγματικού κόστους, αφού ο ΟΔΑΠ θα εισπράττει τα έσοδα αλλά θα χρηματοδοτεί τη λειτουργία της εταιρείας. Η επιτυχία θα κριθεί από τα πρόσθετα καθαρά έσοδα μετά το κόστος λειτουργίας.

Η μεγάλη υπόσχεση:
Περισσότεροι επισκέπτες, περισσότερα έσοδα
Η οικονομική ευκαιρία που επικαλείται η κυβέρνηση είναι υπαρκτή. Σύμφωνα με στοιχεία που παρουσίασε η υπουργός Πολιτισμού, το 2025 οι επισκέψεις σε αρχαιολογικούς χώρους έφτασαν τα 18 εκατομμύρια, ενώ η Ελλάδα υποδέχεται περισσότερους από 30 εκατομμύρια επισκέπτες ετησίως. Η διαφορά θεωρείται ένδειξη σημαντικού αναξιοποίητου δυναμικού.

Σύγχρονα πωλητήρια, ηλεκτρονικό εμπόριο, ψηφιακές εμπειρίες και καλύτερη προβολή λιγότερο γνωστών χώρων μπορούν να αυξήσουν επισκεψιμότητα και έσοδα. Η Λίνα Μενδώνη ανέφερε τα Γίτανα, τη Νικόπολη, τη Φαιστό, τα Μάλια και τη Ζάκρο, η ανάδειξη των οποίων μπορεί να αποσυμφορήσει δημοφιλέστερους χώρους.

Το κρίσιμο όριο βρίσκεται ανάμεσα στην αξιοποίηση και την εμπορευματοποίηση. Πωλητήρια, ψηφιακές ξεναγήσεις ή αντίγραφα δεν αλλοιώνουν από μόνα τους τον χαρακτήρα ενός μνημείου, ιδίως όταν τα έσοδα επιστρέφουν στην προστασία του. Ένα μνημείο, όμως, παραμένει τόπος μνήμης και συλλογικής ταυτότητας.

Αλλαγή φιλοσοφίας
φοβούνται οι αρχαιολόγοι
Ο Σύλλογος Ελλήνων Αρχαιολόγων φοβάται μετατόπιση της φιλοσοφίας διαχείρισης. Υποστηρίζει ότι αρμοδιότητες του ΟΔΑΠ μεταφέρονται στη νέα εταιρεία χωρίς επαρκή αιτιολόγηση, από πωλητήρια και αναψυκτήρια έως σήμανση, ψηφιακούς ξεναγούς, συστήματα πρόσβασης και συμμετοχή στον σχεδιασμό πολιτικής ανάδειξης. Ο σύλλογος επαναφέρει και το προηγούμενο του ΟΠΕΠ ΑΕ, παλαιότερου εταιρικού σχήματος στον πολιτισμό, το οποίο, σύμφωνα με τα στοιχεία που επικαλείται, οδηγήθηκε σε εκκαθάριση το 2010 αφήνοντας σημαντικό έλλειμμα. Το παράδειγμα δεν προδικάζει τη νέα εταιρεία, υπενθυμίζει όμως την ανάγκη αυξημένου ελέγχου, διαφάνειας και λογοδοσίας.

Και η Λακωνία στην εξίσωση
Για τη Λακωνία, η συζήτηση αποκτά πρόσθετο ενδιαφέρον λόγω του Παυλοπετρίου και της ενάλιας πολιτιστικής κληρονομιάς. Το ίδιο πολυνομοσχέδιο προβλέπει νέο Νομικό Πρόσωπο Δημοσίου Δικαίου για τη διαχείριση επισκέψιμων χώρων ενάλιας πολιτιστικής κληρονομιάς, με αντικείμενο την οργάνωση, λειτουργία, έρευνα, εκπαίδευση και προβολή τους.

Η Ν. Γρηγοράκου αναφέρθηκε ειδικά στο Παυλοπέτρι, ζητώντας η αξιοποίησή του να μη λειτουργήσει αποξενωτικά για την τοπική κοινωνία. Διερωτήθηκε γιατί, αντί νέου φορέα, δεν ενισχύεται η Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων με δύτες, συντηρητές, μηχανικούς και εξοπλισμό. Κάθε νέα δομή, σημειώνεται, οφείλει να αποδεικνύει ότι καλύπτει πραγματική ανάγκη.

Το πραγματικό δίλημμα
δεν είναι «πολιτισμός ή αγορά»
Η εμπορική δραστηριότητα γύρω από ένα μνημείο δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με ιδιωτικοποίηση. Μεγάλα μουσεία, διεθνώς, διαθέτουν πωλητήρια και ψηφιακές υπηρεσίες χωρίς να χάνουν τον δημόσιο χαρακτήρα τους. Από την άλλη, η παραμονή της κυριότητας των μνημείων στο Δημόσιο δεν εξαφανίζει κάθε προβληματισμό.

Η φύση ενός δημόσιου αγαθού εξαρτάται και από το ποιος θέτει προτεραιότητες και διαχειρίζεται τα οικονομικά οφέλη. Η Hellenic Heritage θα αναπτύξει εμπορική πολιτική, vouchers, κίνητρα και ενιαίο πολιτιστικό brand. Αυτά μπορούν να αποδειχθούν παραγωγικά, αλλά και να μετατοπίσουν το βάρος από την προστασία στην οικονομική απόδοση.

Η απάντηση θα δοθεί
στους ισολογισμούς και στα μνημεία
Η Hellenic Heritage θα κριθεί στην πράξη και όχι στις διακηρύξεις περί εκσυγχρονισμού. Η δημιουργία ενός νέου εταιρικού μηχανισμού στον χώρο της πολιτιστικής κληρονομιάς δεν μπορεί να συνοδεύεται από λευκή επιταγή, ιδιαίτερα όταν αγγίζει τη διαχείριση μνημείων και αρχαιολογικών χώρων που αποτελούν δημόσιο αγαθό. Ο ψηφιακός εκσυγχρονισμός, η αναβάθμιση των υπηρεσιών και η αποτελεσματικότερη προβολή είναι αναγκαία, μένει, όμως, ν’ αποδειχθεί ότι θα υπηρετούν πρωτίστως τα μνημεία και το δημόσιο συμφέρον.

Τα κρίσιμα ερωτήματα είναι συγκεκριμένα και μετρήσιμα. Ποιο θα είναι το κόστος λειτουργίας, ποια τα πραγματικά πρόσθετα έσοδα, πόσοι από τους πόρους θα επιστρέφουν στα μνημεία και με ποιους όρους θα ανατίθενται οι συμβάσεις. Η Ν. Γρηγοράκου επισημαίνει ότι «ο πολιτισμός αποτελεί δημόσιο αγαθό πριν γίνει αναπτυξιακός πόρος», ενώ η Λ. Μενδώνη θέτει ως στόχο «περισσότερα έσοδα από τον πολιτισμό για τον πολιτισμό».

Οι δύο θέσεις δεν είναι κατ’ ανάγκην ασύμβατες. Η πολιτιστική κληρονομιά μπορεί να παράγει περισσότερους πόρους και να γίνει πιο προσβάσιμη, χωρίς όμως η οικονομική αξιοποίησή της να μετατραπεί σε αυτοσκοπό. Το πραγματικό τεστ θα έρθει σε δύο ή τρία χρόνια, όταν θα μπορούν να αποτιμηθούν το κόστος, τα πρόσθετα έσοδα και, κυρίως, η επιστροφή των πόρων στα ίδια τα μνημεία. Άλλωστε, υπάρχει κι ένα κριτήριο που δεν χωρά σε κανέναν ισολογισμό: η αξία της πολιτιστικής κληρονομιάς δεν μετριέται στο ταμείο. Ένα μνημείο είναι πρωτίστως φορέας ιστορίας και δημόσια παρακαταθήκη. Και αυτό θα είναι, τελικά, το αυστηρότερο μέτρο με το οποίο θα κριθεί η Hellenic Heritage.