Επιμέλεια: Νίκος Ι. Καρμοίρης
Ξεπερνά τα στενά γεωγραφικά της όρια η ανατολική Πελοπόννησος, κερδίζοντας μια θέση στον παγκόσμιο χάρτη με ισχυρή θεσμική προστασία. Σε μια τελετή που έλαβε διαστάσεις πραγματικού ιστορικού σταθμού, επισφραγίστηκε στο Λεωνίδιο στις αρχές Ιουλίου, με κάθε λαμπρότητα, η επίσημη ένταξη του Αποθέματος Βιόσφαιρας Πάρνωνα–Μαλέα στο Παγκόσμιο Δίκτυο Αποθεμάτων Βιόσφαιρας του Προγράμματος MAB της UNESCO. Οι προσπάθειες δεκαετιών ευοδώθηκαν, καθιστώντας τον τόπο ένα διεθνές «ζωντανό εργαστήριο» παγκόσμιας εμβέλειας. Μέσα σε αυτό το νέο πλαίσιο, η προστασία του φυσικού περιβάλλοντος, η επιστημονική έρευνα, η εκπαίδευση και η τοπική συμμετοχή βρίσκουν την ιδανική τους ισορροπία, προάγοντας τη βιώσιμη ανάπτυξη και την αδιαίρετη ενότητα ανθρώπου και φύσης.
Το Παγκόσμιο Δίκτυο MAB και η φιλοσοφία του
Τι ακριβώς όμως σημαίνει αυτή η ένταξη; Το πρόγραμμα Άνθρωπος και Βιόσφαιρα της UNESCO (Man and Biosphere ή MAB) είναι ένα διακυβερνητικό επιστημονικό πρόγραμμα που έχει ως βασικό σκοπό να βελτιώσει τις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων και του φυσικού περιβάλλοντός τους. Συνδυάζει τις φυσικές και κοινωνικές επιστήμες προκειμένου να διαφυλάξει τα οικοσυστήματα και να προωθήσει καινοτόμες προσεγγίσεις οικονομικής ανάπτυξης, οι οποίες είναι κοινωνικά, πολιτισμικά και περιβαλλοντικά βιώσιμες.
Η ιδέα για τα Αποθέματα Βιόσφαιρας γεννήθηκε από μια ομάδα εργασίας του προγράμματος ΜΑΒ το 1974, ενώ το ίδιο το Παγκόσμιο Δίκτυο ξεκίνησε επίσημα το 1976. Σήμερα, το δίκτυο έχει γιγαντωθεί και μετρά 784 Αποθέματα Βιόσφαιρας σε 142 χώρες, εκ των οποίων τα 25 αποτελούν διασυνοριακές περιοχές. Η κατανομή τους καλύπτει κάθε γωνιά του πλανήτη: 100 τοποθεσίες βρίσκονται σε 33 χώρες στην Αφρική, 41 τοποθεσίες σε 14 Αραβικά κράτη, 186 τοποθεσίες σε 41 χώρες της Ασίας και του Ειρηνικού, 321 τοποθεσίες σε 24 χώρες στην Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική και, τέλος, 136 τοποθεσίες σε 22 χώρες της Λατινικής Αμερικής και της Καραϊβικής.
Αξίζει να σημειωθεί ότι κάθε Απόθεμα Βιόσφαιρας ακολουθεί ένα αυστηρό σύστημα ζωνοποίησης με βάση τη χρήση γης. Περιλαμβάνει τρεις ξεχωριστές ζώνες: την περιοχή του πυρήνα όπου το οικοσύστημα διατηρείται με την ελάχιστη δυνατή όχληση, μια ζώνη ρύθμισης που λειτουργεί προστατευτικά γύρω από τον πυρήνα, και μια μεταβατική ζώνη στην οποία φιλοξενείται η πλειοψηφία των κοινωνικοοικονομικών δραστηριοτήτων με αειφόρο πάντα προσανατολισμό.
Η επίσημη ένταξη και η στρατηγική της Περιφέρειας Πελοποννήσου
Κατά τη διάρκεια της τελετής στο Λεωνίδιο, τον παγκόσμιο αντίκτυπο αυτής της ένταξης φώτισε μέσα από την τοποθέτησή του ο Δρ. Αντόνιο Ντε Σόουζα Αμπρέου, γραμματέας του Προγράμματος MAB/UNESCO και διευθυντής του Τμήματος Οικολογίας και Γεωεπιστημών του παγκόσμιου οργανισμού. Την ίδια κατεύθυνση ακολούθησε και ο πρόεδρος της Ελληνικής Επιτροπής MAB/UNESCO, Καθηγητής Μιχαήλ Σκούλλος, δίνοντας έμφαση στη σπουδαιότητα της συγκεκριμένης πρωτοβουλίας.
Το βασικό στίγμα της ημέρας δόθηκε από τον περιφερειάρχη Πελοποννήσου, Δημήτρη Πτωχό, ο οποίος έκανε λόγο για την αυγή μιας «νέας εποχής» για την Πελοπόννησο. Ο κ. Πτωχός είδε στην ενσωμάτωση στο Δίκτυο το επιτυχές αποτέλεσμα μιας μακροχρόνιας, κοινής πορείας, θεμελιωμένης στη σύμπραξη της επιστημονικής κοινότητας, των φορέων, της αυτοδιοίκησης και –πρωτίστως– των ίδιων των ανθρώπων της περιοχής. Όπως επεσήμανε, αυτό το επίτευγμα είναι συνάμα προνόμιο και χρέος, καθώς ενισχύει την έμπρακτη δέσμευση για ένα αναπτυξιακό πρότυπο ικανό να παντρέψει την οικολογική διαφύλαξη με την προοπτική, την καινοτόμο επιχειρηματικότητα και τη βελτίωση του βιοτικού επιπέδου των τοπικών κοινωνιών.
Ενδεικτικό αυτής της φιλοσοφίας είναι, σύμφωνα με τον ίδιο, το πρόγραμμα Peloponnese Trails. Μέσα από το συγκεκριμένο πρόγραμμα αναπτύσσεται ένα εκτεταμένο δίκτυο που ξεπερνά τα 1.700 χιλιόμετρα σηματοδοτημένων μονοπατιών, με σημείο αναφοράς το Parnonas Trail, τονώνοντας τον ήπιο τουρισμό και ξεκλειδώνοντας νέες αναπτυξιακές δυναμικές. Παράλληλα, σημείωσε πως η αειφορία απαιτεί επικαιροποιημένα διοικητικά εργαλεία, εστιάζοντας στην πρόσφατη θεσμοθέτηση του νέου Περιφερειακού Χωροταξικού Πλαισίου. Αυτό δημιουργεί τις κατάλληλες συνθήκες για μια ισόρροπη πορεία, θέτοντας ξεκάθαρους κανόνες για την ταυτόχρονη προστασία του οικοσυστήματος και την προώθηση της παραγωγής.
Επιπρόσθετα, ο κ. Πτωχός στάθηκε στη δυναμική συμμετοχή που αναλαμβάνει πλέον η Περιφέρεια Πελοποννήσου στη διακυβέρνηση του νέου Αποθέματος, με τον αναπληρωτή περιφερειάρχη, Χρήστο Λαμπρόπουλο, να αναλαμβάνει την προεδρία της Επιτροπής Διακυβέρνησης. Νωρίτερα, στο πλαίσιο των εορτασμών, διοργανώθηκε το πρώτο Σχολείο της Θερινής Ακαδημίας Πάρνωνα. Η ολοήμερη αυτή πρωτοβουλία επικεντρώθηκε στην οικολογία, την παράδοση και την αειφορία, φέρνοντας κοντά επιστήμονες, στελέχη και πολίτες, και προτάσσοντας την ουσία της συνεργατικής λήψης αποφάσεων.
Γεωγραφικό αποτύπωμα και προστατευόμενη βιοποικιλότητα
Αφήνοντας πίσω τις εθιμοτυπίες, η πραγματική αξία του Αποθέματος Βιόσφαιρας Πάρνωνα–Μαλέα αποτυπώνεται καθαρά στα εντυπωσιακά γεωγραφικά και οικολογικά του μεγέθη. Το Απόθεμα εκτείνεται σε μια αχανή ζώνη 516.412 εκταρίων, φιλοξενώντας στα όριά του 80.000 κατοίκους. Διοικητικά, καλύπτει τις εκτάσεις επτά Δήμων (Τρίπολης, Βόρειας Κυνουρίας, Νότιας Κυνουρίας, Σπάρτης, Ευρώτα, Μονεμβασιάς και Ελαφονήσου), περιλαμβάνοντας γεωργικές ζώνες, αλιεία και πλήθος πολιτιστικών τοποθεσιών. Το 77% της συνολικής έκτασης αντιστοιχεί στο ηπειρωτικό τμήμα, ενώ ένα 7% αφορά περιοχές αυξημένης οικολογικής ευαισθησίας, με αυστηρούς όρους φύλαξης. Στον χάρτη του Αποθέματος εντάσσονται το οροπέδιο της Τεγέας, ο κάμπος του Ευρώτα, η οροσειρά του Πάρνωνα μέχρι την απόληξή της στον Κάβο Μαλιά, καθώς και η απέραντη ακτογραμμή που τα περιβάλλει. Στα εδάφη αυτά συναντά κανείς 8 περιοχές Natura 2000, 2 περιοχές απόλυτης προστασίας της φύσης, 7 Καταφύγια Άγριας Ζωής (ΚΑΖ) και 8 Περιοχές Προστασίας της Φύσης.
Η περιβαλλοντική αξία του Αποθέματος είναι κυριολεκτικά ανυπολόγιστη. Φιλοξενεί 113 σπάνια είδη φυτών, εκ των οποίων τα 69 είναι ενδημικά της Πελοποννήσου και τα 16 θεωρούνται τοπικά ενδημικά, όπως η φημισμένη Viola Parnonia. Ο χλωριδικός αυτός πλούτος περιλαμβάνει εξίσου σπάνια είδη όπως ο Κέδρος (Juniperus drupacea), η Tulipa Orphanidea, ο Κρίνος της θάλασσας (Pancratium Maritimum), η Μαύρη Πεύκη (Pinus Nigra), η Χαλέπιο Πεύκη (Pinus Halepensis) και το Κυκλάμινο (Cyclamen Hederifolium).
Παρόμοια ποικιλομορφία παρουσιάζει και η πανίδα, με καταγεγραμμένα 12 είδη θηλαστικών, 53 είδη πουλιών, 2 είδη ιχθυοπανίδας, 20 είδη ερπετών, 6 αμφιβίων και 17 είδη ασπόνδυλων. Σπάνια και προστατευόμενα είδη, όπως το τσακάλι (Canis aureus), η βίδρα (Lutra lutra), ο μπούφος (Bubo Bubo), η χελώνα (Testudo Marginata και Testudo Hermanni), αλλά και αρπακτικά πουλιά όπως ο σπιζαετός (Hieraaetus Fasciatus) βρίσκουν ασφαλές καταφύγιο στα παρθένα αυτά οικοσυστήματα. Για τη διάχυση της γνώσης και την ενημέρωση των επισκεπτών λειτουργούν έξι εξειδικευμένα Κέντρα Πληροφόρησης, όπως η Φάμπρικα Πολιτισμού στο Λεωνίδιο, το Μουσείο της Θάλασσας στη Νεάπολη, καθώς και τα περιβαλλοντικά κέντρα σε Άγιο Πέτρο, Άστρος και Καστάνιτσα.
Η πολιτιστική κληρονομιά και η παράδοση των Τσακώνων
Η οριστική έγκριση του φακέλου από την UNESCO, ωστόσο, δεν βασίστηκε αποκλειστικά στο μοναδικό φυσικό κάλλος, αλλά εξίσου στο ανεκτίμητο δίκτυο πολιτιστικών, ιστορικών και αρχαιολογικών μνημείων που κοσμούν τον τόπο. Η περιοχή φιλοξενεί παγκόσμιας εμβέλειας αρχαιολογικούς χώρους, όπως την επιβλητική Καστροπολιτεία του Μυστρά, το Κάστρο της Μονεμβασιάς, τα κάστρα στο Γεράκι και στο Παράλιο Άστρος, αλλά και την Έπαυλη του Ηρώδου Αττικού (200 μ.Χ.). Εξίσου εντυπωσιακοί είναι οι θαλάσσιοι και γεωλογικοί θησαυροί, όπου περιλαμβάνονται οι βυθισμένες πολιτείες σε Πλύτρα και Παυλοπέτρι (το οποίο χρονολογείται στο 2800 π.Χ. και είναι η αρχαιότερη βυθισμένη πολιτεία), το Σπήλαιο Καστανιάς και το μοναδικό Απολιθωμένο Δάσος Βοιών, ηλικίας 2-3 εκατομμυρίων ετών.
Διάσπαρτοι μέσα στο Απόθεμα βρίσκονται 18 διατηρημένοι παραδοσιακοί οικισμοί κορυφαίας αρχιτεκτονικής αξίας, όπως το Λεωνίδιο, η Μονεμβασιά, η Καστάνιτσα, ο Κοσμάς, το Γεράκι, ο Τυρός, τα Πούλιθρα και ο Άγιος Ανδρέας. Το ιστορικό προφίλ του τόπου διαμορφώνουν επίσης σπουδαία μοναστήρια, όπως της Λουκούς, των Ταξιαρχών και της Καρυάς.
Στην καρδιά αυτού του ασύγκριτου πολιτιστικού πλούτου χτυπάει η Τσακωνιά, με πρωτεύουσά της το Λεωνίδιο. Η εύφορη πεδιάδα της περιοχής, που στα αρχαία χρόνια αποκαλούνταν «Διονύσου κήπος», αποδεικνύει την πανάρχαια σχέση της λατρείας του θεού με τους ντόπιους αμπελώνες. Οι Τσάκωνες, απόγονοι της δωρικής γενιάς της Σπάρτης, φημισμένοι για την περηφάνια και το αδούλωτο φρόνημά τους, διατηρούν ζωντανά τα έθιμά τους και, κυρίως, την τσακώνικη διάλεκτο. Αυτή η γλώσσα, με άμεσες ρίζες στην αρχαία δωρική διάλεκτο, θεωρείται η αρχαιότερη σε όλη την Ευρώπη. Η διαφύλαξη της τοπικής ταυτότητας περιλαμβάνει και άλλους τομείς, όπως οι παραδοσιακοί χοροί –με εξέχοντα τον αρχαιότατο, «κλειστό» τσακώνικο χορό– η Μεσογειακή Διατροφή, αλλά και η τέχνη του όρθιου αργαλειού, όπως επιβιώνει μέχρι σήμερα στο Γεράκι. Όλη αυτή η παράδοση αποτυπώνεται γευστικά μέσα από κορυφαία, επώνυμα αγροτικά προϊόντα ΠΟΠ/ΠΓΕ: μήλα Τεγέας-Πιλαφά, οίνοι Μαλβαζία και Μοσχοφίλερο, τσακώνικη μελιτζάνα, κρεμμύδια Βατίκων και κάστανα Πάρνωνα.
Εναλλακτικός τουρισμός και ο δρόμος προς το μέλλον
Αυτή η αρμονική εναρμόνιση βουνού και θάλασσας καθιστά την περιοχή ιδανικό, εναλλακτικό τουριστικό προορισμό. Τα τελευταία χρόνια αναπτύσσονται διαρκώς ήπιες μορφές τουρισμού (πεζοπορία, mountain bike, αναρρίχηση) απόλυτα συμβατές με την κουλτούρα της περιοχής. Η δημιουργία Αναρριχητικών Πάρκων στο Λεωνίδιο, στο Κυπαρίσσι και στη Μονεμβασιά τραβά το ενδιαφέρον αθλητών από όλο τον κόσμο, φιλοδοξώντας να μετατρέψει την Ανατολική Πελοπόννησο στον απόλυτο διεθνή αναρριχητικό προορισμό.
Βεβαίως, για να φτάσουμε στους σημερινούς πανηγυρισμούς, προηγήθηκε ένας «μαραθώνιος». Το πολυπόθητο «ναι» είχε ανακοινωθεί κατά τη διάρκεια της 37ης Συνόδου του Διεθνούς Συντονιστικού Συμβουλίου του προγράμματος MaB (27 Σεπτεμβρίου 2025) στη Χανγκτσόου της Κίνας, παρουσία εκπροσώπων 150 χωρών. Αποτέλεσε το αποκορύφωμα μιας πορείας δύο δεκαετιών και εις βάθος διαβουλεύσεων από την Αναπτυξιακή Εταιρεία Πάρνωνας και την Επιτροπή Υποστήριξης. Το εγχείρημα βρήκε θερμούς υποστηρικτές στην Περιφέρεια, την Πολιτεία, επτά Δήμους και περισσότερους από 50 τοπικούς φορείς.
Πλέον, ο στόχος μετατοπίζεται στην εφαρμογή του στρατηγικού σχεδίου δράσης, το οποίο βασίζεται σε τρεις κρίσιμους άξονες: στην εναρμόνιση της περιοχής με τις διεθνείς δεσμεύσεις για το κλίμα και την Ατζέντα 2030, στην ενδυνάμωση των δεσμών με το παγκόσμιο πρόγραμμα MAB εξασφαλίζοντας τους απαραίτητους πόρους, καθώς και στην προαγωγή της έρευνας ώστε οι βιώσιμες πρακτικές να γίνουν κτήμα των ίδιων των πολιτών.
Η ένταξη του Αποθέματος Βιόσφαιρας Πάρνωνα–Μαλέα στο Παγκόσμιο Δίκτυο καλλιεργεί στον τοπικό πληθυσμό αίσθημα υπερηφάνειας και αποτελεί κινητήριο δύναμη για τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης, εκπαίδευσης και εργασίας. Παράλληλα, βοηθά την ευρύτερη περιοχή να αποκτήσει ένα συγκροτημένο σχέδιο ολοκληρωμένης διαχείρισης του φυσικού και πολιτιστικού κεφαλαίου, καθώς και έναν ισορροπημένο σχεδιασμό για την αειφόρο ανάπτυξη. Η διεθνής αυτή αναγνώριση μεταφράζεται σε αυξημένες δυνατότητες οικονομικής (τουριστικής, αγροτικής κ.λπ.) και κοινωνικής (εκπαιδευτικής, πολιτισμικής κ.λπ.) ανάπτυξης, προσφέρει μοναδικές δυνατότητες προβολής των ποικίλων τοπικών προϊόντων αξιοποιώντας το ισχυρό brand name της UNESCO, και δημιουργεί κίνητρα για την ενίσχυση της δημιουργικότητας των κατοίκων και ιδιαίτερα των νέων της περιοχής. Με αυτά τα εφόδια, θέτει τα θεμέλια για να κληροδοτήσουμε στις επόμενες γενιές ένα ζωντανό, παραγωγικό και περήφανο φυσικό περιβάλλον.
Μάθετε περισσότερες πληροφορίες για το Απόθεμα Βιόσφαιρας Πάρνωνα–Μαλέα, μέσω της επίσημης ιστοσελίδας του οργανισμού: www.brparnonas.gr
| Από την εβδομαδιαία έντυπη έκδοση «Λακωνικός Τύπος Plus+»
> Κυκλοφορεί κάθε Δευτέρα στα περίπτερα και στην πόρτα σας.
