Μια έρευνα του 2020 στο Αρχείο Νικηφόρου Βρεττάκου στη Σπάρτη ρίχνει φως στον απλό, καθημερινό άνθρωπο που κρυβόταν πίσω από τον μεγάλο Έλληνα δημιουργό.

Το συγγραφικό και ποιητικό μεγαλείο του Νικηφόρου Βρεττάκου είναι ευρέως γνωστό και αδιαμφισβήτητο. Ωστόσο, οι περισσότερες μελέτες εστιάζουν στον «Βρεττάκο», αγνοώντας συχνά τον «Νικηφόρο», τον ταπεινό και φιλήσυχο άνθρωπο που βρισκόταν πίσω από τους στίχους. Μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα έρευνα της μουσειολόγου-αρχαιολόγου Κωνσταντίνας Ταμπάκη, η οποία εκπονήθηκε το 2020, έρχεται να καλύψει αυτό το κενό, μελετώντας τα προσωπικά αντικείμενα του ποιητή που φυλάσσονται στο Αρχείο του.

Ένα πολύτιμο Αρχείο στη Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Σπάρτης
Λίγο πριν από τον θάνατό του, ο ίδιος ο ποιητής επισκέφθηκε τη Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Σπάρτης, την οποία και επέλεξε ως τον ιδανικό φορέα για να διαφυλάξει το έργο του. Σεβόμενη την επιθυμία του, η οικογένειά του παραχώρησε το 1992 ολόκληρο το αρχείο και τα προσωπικά του αντικείμενα, με το τμήμα να εγκαινιάζεται επίσημα τον Δεκέμβριο του 2000.

Σήμερα, ο χώρος αυτός αποτελεί ένα αυθεντικό αποτύπωμα της ζωής του «ποιητή του Ταϋγέτου». Περιλαμβάνει έναν τεράστιο πλούτο: την προσωπική βιβλιοθήκη του με 5.500 τόμους, 4.000 σελίδες χειρόγραφων ποιημάτων, οικογενειακή αλληλογραφία, τιμητικές διακρίσεις -όπως το μετάλλιο της Ακαδημίας Αθηνών-, έπιπλα και προσωπικά του αντικείμενα. Πολύτιμη ήταν και η συμβολή της εγκάρδιας φίλης του, Ανθούλας Γανιάρη, η οποία παραχώρησε στο Αρχείο σπάνια αποκόμματα εφημερίδων και αλληλογραφία.

Η ιστορία ενός άδειου πακέτου τσιγάρων
Ανάμεσα στα εκθέματα, η ερευνήτρια εστιάζει σε ένα φαινομενικά ευτελές αντικείμενο που κρύβει μια συγκινητική ιστορία: ένα σκληρό, χάρτινο πακέτο τσιγάρων «Άσσος Export» της εταιρείας Παπαστράτος. Η τιμή των 60 δραχμών που αναγράφεται στο πλάι, τοποθετεί το αντικείμενο στις αρχές της δεκαετίας του 1980.

Ο Βρεττάκος υπήρξε δεινός καπνιστής. Το τσιγάρο αποτελούσε μόνιμη συντροφιά και έμπνευσή του στο γραφείο του ή στην αγαπημένη του Πλούμιτσα, παρότι το 1974 είχε νοσήσει από βαριάς μορφής φυματίωση. Συχνά, αποτύπωνε βιαστικά τις σκέψεις του πάνω στα άδεια πακέτα.

Αυτά τα πρόχειρα, χειρόγραφα ποιήματα θα είχαν χαθεί για πάντα, αν μια μέρα ο έμπιστος φίλος του, Κούλης Ζαμπαθάς, δεν τα έβλεπε σωριασμένα, έτοιμα να πεταχτούν. Ο Ζαμπαθάς τα ζήτησε και τα διέσωσε, κληροδοτώντας τα αργότερα στην κόρη του, Φαίδρα. Εκείνη με τη σειρά της τα παρέδωσε στον σκηνοθέτη γιο του ποιητή, Κώστα Βρεττάκο, γεγονός που οδήγησε το 2008 στην έκδοση του συλλεκτικού βιβλίου «Η Έξοδος με το άλογο».

Η ποίηση ως ομολογητήριο
Πάνω στο συγκεκριμένο πακέτο, ο ποιητής έχει γράψει βιαστικά: «Δεν είμαι μόνος μου εφόσον γράφω έχοντας νοερά τη/τα/ τον συνάνθρωπό μου...με...κάποιους... μου...επομένως αυτοί οι κάποιοι δεν είναι μακρυά».

Όπως αναλύει η μελέτη, η βιαστική αυτή γραφή φανερώνει έναν άνθρωπο που τη στιγμή εκείνη βίωνε έντονα τη μοναξιά. Μέσα από την ποίηση, ο Βρεττάκος προσπαθούσε να νιώσει κοντά του τα αγαπημένα του πρόσωπα και να παρηγορηθεί. Όντας ένας άνθρωπος φιλήσυχος και σιωπηλός στις διαπροσωπικές του σχέσεις, χρησιμοποιούσε τη γραφή ως «ομολογητήριο» για να εξωτερικεύσει τον εσωτερικό του κόσμο.

Έχοντας γνωρίσει από νωρίς τη φτώχεια, την απόρριψη, τον πόλεμο και την αρρώστια, ο Νικηφόρος δεν σταμάτησε ποτέ να υμνεί τη ζωή. Η ποίησή του, ιδίως τη δεκαετία του ‘80, ξεχειλίζει από αισιοδοξία, καθώς έβρισκε την ευτυχία στα απλά πράγματα: στο χώμα, τα δέντρα, τα αγαπημένα του πρόσωπα και, φυσικά, στο απλό του τσιγάρο.

Μέσα από τέτοια σπάνια υλικά τεκμήρια, το Αρχείο Νικηφόρου Βρεττάκου στη Σπάρτη αποδεικνύει περίτρανα ότι τα μουσειακά αντικείμενα δεν είναι απλώς άψυχα υλικά. Έχουν φωνή και ιστορίες να πουν, αρκεί να σκύψουμε να τις ακούσουμε.

| Από την εβδομαδιαία έντυπη έκδοση «Λακωνικός Τύπος Plus+»

> Κυκλοφορεί κάθε Δευτέρα στα περίπτερα και στην πόρτα σας.