Γράφει ο Νίκος Ι. Καρμοίρης

Το τελευταίο διάστημα έχει ανοίξει εκ νέου ένας δημόσιος διάλογος αναφορικά με το άγαλμα του Σπαρτιάτη πολεμιστή που δεσπόζει στην κεντρική πλατεία της Σπάρτης. Καθώς η πλειονότητα των απόψεων κινείται σε επικριτικό, ή ακόμη και απαξιωτικό τόνο για το εν λόγω γλυπτό, κρίνω σκόπιμο να επανακαταθέσω μια άποψη που είχα διατυπώσει σε παλαιότερο άρθρο μου στον «Λακωνικό Τύπο» (16-9-2020, φ. 5955, σ. 3). Έγραφα, λοιπόν, τότε:

«Κατά καιρούς, σε διάφορες διαδικτυακές συζητήσεις συνάντησα την άποψη “μα, είναι δυνατόν στην πλατεία της ένδοξης Σπάρτης, να έχει τοποθετηθεί άγαλμα με έναν γονατισμένο, σχεδόν ξέψυχο και νικημένο, πολεμιστή;”. Αυτό ακριβώς, όμως, είναι το μεγαλείο της αρχαίας Σπάρτης, που την έκανε περίφημη και πασίγνωστη παγκοσμίως εις το διηνεκές. Όχι, δηλαδή, μόνον η ανδρεία και η ικανότητα στη μάχη, αλλά και η πειθαρχία κι ο σεβασμός που επεδείκνυαν οι αρχαίοι Σπαρτιάτες “τοις κείνων ρήμασι πειθόμενοι”, οι οποίοι δεν εγκατέλειπαν το πεδίο της μάχης και δεν υπήρξαν ριψάσπιδες· φιλοσοφία και στάση ζωής κι ύπαρξης που εκφράστηκε ως πρόσταγμα με την φράση-προτροπή “ή ταν ή επί τας”. Μη λησμονούμε άλλωστε, πως οι Σπαρτιάτες γιγάντωσαν τη φήμη τους όχι ύστερα από κάποια σπουδαία επικράτηση, αλλά μαχόμενοι μέχρι τέλους και ηττώμενοι από τις στρατιές του Ξέρξη το 480 π.Χ.

 Αυτό ακριβώς συμβολίζει το συγκεκριμένο άγαλμα κι αυτό αναπαριστά. Τον Σπαρτιάτη πολεμιστή, γυμνό (δηλαδή παντελώς έκθετο απέναντι στον εχθρό, τη φθορά, τον θάνατο) να στέκει και να αντιστέκεται αρνούμενος να νικηθεί, λίγο πριν πέσει, κρατώντας πεισματικά την ασπίδα όρθια στα αριστερά και το σπαθί προτεταμένο στα δεξιά. Αυτή είναι η στιγμή της θέωσής του, του μεγαλείου του. Κι αυτό ακριβώς περιγράφεται και με τους στίχους του Τυρταίου που έχουν τοποθετηθεί στο βάθρο του γλυπτού: “Τι τιμή στο παλικάρι όταν πρώτο στη φωτιά σκοτωθεί για την πατρίδα με τη σπάθα στη δεξιά”».

Θα άξιζε, επομένως, όταν στεκόμαστε μπροστά σε ένα έργο τέχνης, να επιχειρούμε έστω κατ’ ελάχιστον να αντιληφθούμε τον βαθύτερο συμβολισμό του, ξεπερνώντας τη ρηχότητα μιας πρόχειρης οπτικής ανάγνωσης. Ακόμα κι αν δυσκολευόμαστε, είναι προτιμότερο να υιοθετήσουμε ένα αφήγημα που αναδεικνύει το δημόσιο μνημείο, παρά να μεμψιμοιρούμε με κάθε ευκαιρία για ένα δήθεν «ανεπαρκές του αρχαίου κλέους» άγαλμα.

Το άγαλμα του Λεωνίδα
Κάποτε, ο αείμνηστος Νίκος Β. Γεωργιάδης μού είχε αφηγηθεί πως, πριν από την τοποθέτηση του αγάλματος του Λεωνίδα στη Σπάρτη, διεξάγονταν μακρές συζητήσεις επί συζητήσεων για το σημείο τοποθέτησής του. Μία από τις επικρατέστερες απόψεις ήταν να τοποθετηθεί στην κεντρική πλατεία, ώστε να είναι περίοπτο. Τότε, ο Νίκος Γεωργιάδης, έχοντας αισθητικές ενστάσεις για την τοποθέτηση ενός μνημειώδους αγάλματος εντός της πλατείας, παρενέβη στον δήμαρχο και του πρότεινε να ζητήσουν τη γνώμη του ίδιου του δημιουργού. Σημείωσε εύστοχα, δε, πως όταν ένας καλλιτέχνης φιλοτεχνεί ένα γλυπτό, συνήθως οραματίζεται και τον περιβάλλοντα χώρο του. Ζητήθηκε, πράγματι, η άποψη του γλύπτη Φαληρέα, κι εκείνος υπέδειξε τον χώρο μπροστά από το Στάδιο. Κι ευτυχώς, εισακούστηκε!

Για το άγαλμα του Λεωνίδα είχα γράψει παλαιότερα πως, με τον τρόπο που έχει στηθεί, φέρει έναν ιδιαίτερο συμβολισμό: μοιάζει σαν ο Λεωνίδας να φρουρεί την αρχαία Σπάρτη, ατενίζοντας διηνεκώς τη νέα πόλη…

Το άγαλμα της Γυναίκας της αρχαίας Σπάρτης
Ήδη από το 2016, είχα καταθέσει στον δημόσιο διάλογο (βλ. εφ. «Το Γεφύρι», 8/2016, φ. 23, σ. 3) πρόταση για τη δημιουργία ενός μνημειώδους αγάλματος της Γυναίκας της αρχαίας Σπάρτης. Η πρόταση αφορούσε το γλυπτό μιας γυναικείας μορφής που θα κρατά προτεταμένη την ασπίδα, στο βάθρο του οποίου θα αναγράφεται η φράση «ή ταν ή επί τας». Την πρόταση αυτή κατέθεσα επισήμως και στον Δήμο Σπάρτης στις 15-6-2017 (η οποία αναγνώστηκε από τον τότε Πρόεδρο του Δ.Σ., κ. Μοιράγια, στη συνεδρίαση του Δ.Σ. στις 28-06-2017). Μάλιστα, σε κατ’ ιδίαν συζητήσεις με αυτοδιοικητικούς, είχα προτείνει ως ιδανική θέση την οδό Παλαιολόγου (π.χ. στο ύψος της Πινακοθήκης), αντικριστά από το άγαλμα του Λεωνίδα, συμβολίζοντας την προσφορά της ασπίδας από τη Σπαρτιάτισσα στον Βασιλιά.

Και τούτα τα αναφέρω για την ιστορία· καθώς έκτοτε η ιδέα οικειοποιήθηκε από ορισμένους, οι οποίοι, σε μια προσπάθεια διαφοροποίησης, μετονόμασαν την πρόταση του έργου από «Γυναίκα της αρχαίας Σπάρτης» σε «Σπαρτιάτισσα μάνα»!

Υπαίθριο πάρκο γλυπτών
Κατά καιρούς, αρκετοί διατείνονται πως η Σπάρτη, αν και πλούσια σε ιστορία, είναι φτωχή σε αξιοθέατα. Μολονότι αδυνατώ να ασπαστώ εξ ορισμού αυτή την άποψη, είναι γεγονός πως η δημόσια εικόνα της πόλης θα μπορούσε να αναβαθμιστεί με την τοποθέτηση μνημείων που θα λειτουργούν ως αφηγητές εκλαϊκευμένης ιστορίας για επισκέπτες και κατοίκους — μια σκέψη που είχα μοιραστεί με αυτοδιοικητικούς προ δεκαετίας. Προσοχή όμως: ιστορία δεν είναι μόνο η αρχαία. Η Σπάρτη διαθέτει λαμπρή διαδρομή και κατά τη νεότερη και σύγχρονη εποχή, η οποία παραμένει εν πολλοίς άγνωστη ή ανεκμετάλλευτη. Συνεπώς, σε περίπτωση που μια δημοτική Αρχή επιχειρήσει να μετατρέψει την πόλη σε υπαίθριο πάρκο γλυπτών, θα ήταν ιδανικό να καλυφθεί ένα ευρύτερο ιστορικό φάσμα και όχι μονομερώς η αρχαιότητα.

Φο
Κλείνοντας, θεωρώ πως είναι επιτακτική ανάγκη η νυν δημοτική Αρχή να αποσύρει –αντικαθιστώντας τα με πραγματικά έργα τέχνης– τα «χολιγουντιανά» φο-γλυπτά από ευτελή υλικά που τοποθέτησε η προηγούμενη δημοτική διοίκηση στις εισόδους της πόλης κατασκευές που προσβάλλουν την αισθητική και τη νοημοσύνη μας, αλλά και την ίδια την έννοια του δημόσιου μνημείου…