Η Σπάρτη «συνάντησε» ξανά την ιστορία της την Κυριακή 10 Μαΐου, κλείνοντας οριστικά μια εκκρεμότητα τιμής που παρέμενε ανοιχτή για σχεδόν οκτώ δεκαετίες. Σε μια ατμόσφαιρα φορτισμένη από μνήμη και σεβασμό, η μορφή του ιατρού Χρήστου Καρβούνη «επέστρεψε» πλησίον του σημείου όπου άλλοτε πρόσφερε τις υπηρεσίες του, στη διασταύρωση των οδών Παλαιολόγου και Όθωνος Αμαλίας. Εκεί, η ορειχάλκινη προτομή του ήρωα που προτίμησε θαρραλέα το ναζιστικό εκτελεστικό απόσπασμα από μια ταπεινωτική εξαίρεση, στέκει πλέον ως το φωτεινό τοπόσημο μιας πόλης που αρνείται να λησμονήσει.
Σε μια τελετή που διαπνεύστηκε από τη συλλογική μνήμη, ξεπερνώντας τα όρια του εθιμοτυπικού, η Σπάρτη, ενώπιον πλήθους κόσμου, ξεπλήρωσε ένα ανεξόφλητο, πολυετές χρέος. Τίμησε εκείνον που, μαζί με τους συμπατριώτες του, θυσιάστηκε στο Μονοδένδρι τον Νοέμβριο του ‘43, σε ένα το μνημείο που καθίσταται σύμβολο αυταπάρνησης, ανδρείας και ήθους. Τα αποκαλυπτήρια της προτομής, έργο και ανιδιοτελής προσφορά του γλύπτη Δημοσθένη Τζανάκου, αποτελούν την υπενθύμιση ότι οι ήρωες δεν πεθαίνουν, όσο επιτρέπουμε στο παράδειγμά τους να κατοικεί στη συνείδησή μας και να καθοδηγεί το βήμα μας στο σήμερα.
Η τελετή ξεκίνησε με επιμνημόσυνη δέηση από τον σεβασμιώτατο Μητροπολίτη Μονεμβασίας και Σπάρτης κ. Ευστάθιο, ενώ ακολούθησαν οι καθιερωμένοι χαιρετισμοί από εκπροσώπους αρχών και φορέων.
Σπαρτιατικό αίμα, «Λεωνίδεια» θυσία
Ο οικοδεσπότης της εκδήλωσης, δήμαρχος Σπάρτης Μιχάλη Βακαλόπουλος, στην ομιλία του τόνισε το βάρος της ιστορικής ευθύνης που υλοποιείται με αυτή την πράξη. Ο κ. Βακαλόπουλος ανέφερε χαρακτηριστικά πως η Σπάρτη αποδίδει σήμερα την πρέπουσα τιμή σε μια ιστορική μορφή, έναν πραγματικό αγωνιστή που, ενώ είχε την ευκαιρία να αποφύγει το εκτελεστικό απόσπασμα, προτίμησε «ως άλλος Λεωνίδας τη θυσία». Στάθηκε ιδιαίτερα στο μήνυμα ενότητας που εκπέμπει το αίμα που χύθηκε στο Μονοδένδρι, χαρακτηρίζοντάς το αίμα σπαρτιατικό και ελληνικό. Παράλληλα, ευχαρίστησε θερμά τον γλύπτη Δημοσθένη Τζανάκο για τη δωρεά του, σημειώνοντας πως η κίνηση αυτή βοηθά στη διατήρηση της ιστορικής μνήμης απέναντι σε όσους επιβουλεύονται την ελευθερία μας, καταλήγοντας πως οι Έλληνες δεν διστάζουν να κοιτάζουν στα μάτια τον θάνατο για τα υψηλότερα ιδανικά.
Ηθική δικαίωση και αντίσταση στη λήθη
Οι βουλευτές Λακωνίας έδωσαν το δικό τους στίγμα στην εκδήλωση, εξαίροντας τη σημασία της μνήμης. Ο Νεοκλής Κρητικός χαρακτήρισε τη στιγμή ανεξίτηλη, τονίζοντας πως ο Καρβούνης ήταν ένας γνήσιος απόγονος του Λεωνίδα που δείχνει τον δρόμο της ελευθερίας σε όλο τον κόσμο. Η Νάγια Γρηγοράκου σημείωσε πως μέσα στο σκοτάδι της ιστορίας υπήρχαν φωτεινά παραδείγματα όπως ο Καρβούνης, που εξέφρασαν το φως της αυταπάρνησης και της εθνικής αξιοπρέπειας.
Από την πλευρά του, ο αντιπεριφερειάρχης Λακωνίας, Θεόδωρος Βερούτης, χαρακτήρισε την τοποθέτηση της προτομής ως μια έμπρακτη πράξη αντίστασης στη λήθη και ένα μέσο διατήρησης της συλλογικής μας μνήμης. Εξαίροντας την προσωπικότητα Καρβούνη, υπογράμμισε το σπάνιο ήθος, την αξιοπρέπεια και τον ανθρωπισμό που διέκριναν τη διαδρομή του, σημειώνοντας πως υπηρέτησε την επιστήμη του και την κοινωνία με απόλυτη αφοσίωση μέχρι την υπέρτατη στιγμή. Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε ο κ. Βερούτης στη γενναιότητα του γιατρού, ο οποίος, αν και του δόθηκε η δυνατότητα να εξαιρεθεί από το απόσπασμα, επέλεξε συνειδητά να παραμείνει στο πλευρό των συμπολιτών του, μοιραζόμενος την κοινή τους μοίρα στο Μονοδένδρι. Κλείνοντας, επεσήμανε ότι η θυσία των «118» παραμένει ένα διαχρονικά επίκαιρο και φωτεινό παράδειγμα αγώνα για την ελευθερία, την ανεξαρτησία και τη δημοκρατία.
Από το λειτούργημα στην υπέρτατη αυταπάρνηση:
Η βιογραφία ενός «λειτουργού της ζωής»
Η Ελένη Δαράκη, εκπαιδευτικός, διευθύντρια του 2ου Δημοτικού Σχολείου, η οποία ως πρώην πρόεδρος του Δημοτικού Συμβουλίου συμμετείχε ενεργά στην αποδοχή της δωρεάς Τζανάκου επί Δημαρχίας Π. Δούκα, παρουσίασε ένα πλήρες χρονικό της ζωής του ήρωα, ξεκινώντας από τη γέννησή του στην Αράχοβα το 1903. Ανέφερε πως ο Καρβούνης σπούδασε στη Γερμανία από το 1920 έως το 1927, όπου ειδικεύτηκε στη χειρουργική, πριν επιστρέψει στη Σπάρτη για να προσφέρει τις γνώσεις του. Με περισσότερες από 3.000 επιτυχημένες επεμβάσεις στο ενεργητικό του, μετέτρεψε την ιατρική σε αποστολή, περιθάλποντας τους φτωχούς και αδύναμους χωρίς κανένα αντάλλαγμα. Η κ. Δαράκη έκανε εκτενή μνεία στην αντιστασιακή του δράση μέσω του ΕΑΜ και στο γεγονός ότι η σύλληψή του προκλήθηκε από την περίθαλψη ενός Έλληνα αξιωματικού των κομάντος. Υπενθύμισε με συγκίνηση πως την ημέρα της εκτέλεσης, ένας ναζιστής αξιωματικός τού έδωσε τη δυνατότητα να σωθεί λόγω των σπουδών του στη Γερμανία, όμως εκείνος αρνήθηκε με τη φράση που έμεινε στην ιστορία: «Ή όλοι ή και εγώ μαζί τους». Κλείνοντας, τόνισε πως η προτομή δεν πρέπει να διχάζει πολιτικά, αλλά να λειτουργεί ως σύμβολο ομοψυχίας, υπενθυμίζοντας πως ο χαρακτήρας του ανθρώπου φαίνεται στις δύσκολες επιλογές ανάμεσα στο συμφέρον και τις αξίες.
Δεσμοί αίματος και παρακαταθήκη συμφιλίωσης
Ιδιαίτερα φορτισμένη ήταν η στιγμή που τον λόγο πήραν οι συγγενείς, απόγονοι του ήρωα. Ο ανιψιός του, Χρήστος Καρβούνης, μοιράστηκε προσωπικές πτυχές, αναφέροντας πως ο θείος του ήταν ένας άνθρωπος με τεράστια παιδεία, λάτρης της φιλοσοφίας και της κλασικής μουσικής, που διατηρούσε φιλίες με προσωπικότητες όπως ο Κωστής Παλαμάς, ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος και ο Κωνσταντίνος Τσάτσος. Εξέφρασε τη βαθιά του ικανοποίηση που σήμερα, στο μέρος όπου ο ήρωας έδρασε και άφησε την τελευταία του πνοή, η πόλη τον τιμά με κάθε επισημότητα.
Ο Διονύσης Ρηγόπουλος, απευθείας εγγονός του ήρωα, ανέγνωσε το συγκλονιστικό ποίημα «Γιατρός Καρβούνης» από το βιβλίο «Μνημόσυνο» των Βασίλη Ρώτα και Βούλας Δαμιανάκου, μεταφέροντας το κλίμα της 26ης Νοεμβρίου 1943 και την απόφαση του γιατρού να μείνει με τη «συντροφιά» του μέχρι το τέλος. Ο κ. Ρηγόπουλος προέτρεψε επίσης τους πολίτες να μελετήσουν την τελευταία επιστολή του γιατρού από τη φυλακή, η οποία γράφτηκε πέντε μέρες πριν την εκτέλεση, αναδεικνύοντας την απουσία κάθε δισταγμού και την αγωνία του για την εθνική συμφιλίωση.
Τέχνη που νικά τον χρόνο
κι ένα μνημείο-διάλογος με τους «αγέννητους»
Ο οραματιστής και καλλιτέχνης του έργου, ο καταξιωμένος Δημοσθένης Τζανάκος, ανεβαίνοντας στο βήμα, δεν περιορίστηκε στις ευχαριστίες, αλλά ξεδίπλωσε τη βαθιά φιλοσοφία πίσω από τη δημιουργία και τη δωρεά της προτομής. Ο κ. Τζανάκος, που ανέλαβε με προσωπικό μόχθο και έξοδα τη φιλοτέχνηση του έργου, εξήγησε πως ο ορείχαλκος επιλέχθηκε ως υλικό γιατί είναι «αθάνατος», φέροντας πάνω του τη φωτιά της καμίνου και τη διαχρονικότητα της αρχαίας μεθόδου του «χαμένου κεριού». «Η έννοια του μνημείου δεν αφορά μόνο το παρελθόν», τόνισε χαρακτηριστικά. «Είναι ένας δυναμικός φορέας υπενθύμισης μέσα από τον οποίο η συλλογική μνήμη αποκτά υλική υπόσταση. Μόνο έτσι ο δημόσιος χώρος γίνεται πεδίο πολιτισμού, προκαλώντας σκέψη, διάλογο, ακόμα και αμφισβήτηση». Ο καλλιτέχνης, φανερά συγκινημένος, έθεσε ένα ουσιαστικό ερώτημα προς τους παρευρισκόμενους, επικαλούμενος τον Κωστή Παλαμά: «Χρωστάμε και σε όσους ήρθαν, αλλά και σε όσους θα έρθουν. Οι κριτές μας είναι οι νεκροί και «οι αγέννητοι». Τι γνώμη θέλουμε να σχηματίσουν για εμάς οι άνθρωποι που θα ζουν εδώ μετά από 200 ή 300 χρόνια;». Κατέληξε, επισημαίνοντας πως Δημιουργώντας μνημεία δεν τιμούμε απλώς τα πρόσωπα που απεικονίζονται. Εκφράζουμε και τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε εμείς τη μνήμη, την ιστορία και τον εαυτό μας», φροντίζοντας όπως είπε, «η εικόνα που θα αφήσουμε πίσω μας να είναι αντάξια της μνήμης που επιλέγουμε να διατηρήσουμε».
Ακολούθησαν τα αποκαλυπτήρια της προτομής από τον δήμαρχο, τον γλύπτη και την οικογένεια. Καθώς η «γαλανόλευκη» ανασύρθηκε ευλαβικά, αποκαλύφθηκε το ήρεμο αλλά στιβαρό «βλέμμα» του Καρβούνη, του ανθρώπου που δίδαξε πως η επιστήμη στερείται νοήματος αν δεν συνοδεύεται από την ανθρωπιά. Όταν η Φιλαρμονική Δ. Σπάρτης παιάνισε τον Εθνικό Ύμνο, η σιωπή που ακολούθησε ήταν γεμάτη σεβασμό για τον άνθρωπο που επέλεξε να περάσει το κατώφλι του θανάτου αγκαλιασμένος με την ιστορία.
Στη βάση της προτομής, η φράση «Εσαεί παρών» αποτελεί πλέον μια διαρκή υπενθύμιση του χρέους απέναντι στην κοινωνία. Ο Χρήστος Καρβούνης ανήκει στο πάνθεον των ηρώων, στο παρόν και το μέλλον κάθε Σπαρτιάτη που αναζητά το φως της αρετής στις δύσκολες ώρες.
Στην εκδήλωση παρέστησαν επίσης, μεταξύ άλλων, ο πρόεδρος του ΔΣ, Σπάρτης, Στέφανος Βρεττάκος, ο διοικητής του ΚΕΕΜ, Ταξίαρχος Γεώργιος Ζορμπάς, αντιδήμαρχοι, δημοτικοί σύμβουλοι, εκπρόσωποι φορέων και πλήθος δημοτών που απέδωσαν το δικό τους «ευχαριστώ» στον ήρωα γιατρό.
