Κανένας τόπος δεν με μαγνήτισε πίσω με τον τρόπο που με κάλεσε η Αμοργός. Το νησί αυτό το γνώρισα πέρσι το καλοκαίρι και φέτος ήταν η δεύτερη χρονιά που διέσχισα το Αιγαίο για να ξαναπατήσω τα χώματά του, να κολυμπήσω στα νερά του, να χαθώ στα σοκάκια του. Όπως κάθε κυκλαδίτικο νησί, πρέπει να περιπλανηθείς για να το νιώσεις, πρέπει να το περπατήσεις, ν’ ακολουθήσεις τους ξερολιθικούς λόφους του, να χαθείς σε δρόμους που στρίβουν ανάμεσα σε πεζούλες και ανεμόδαρτες πλαγιές, να καθίσεις σε καφενεία όπου ο χρόνος κυλά με διαφορετικό ρυθμό. Και αν θες να μάθεις για την ιστορία του, άσε κάτω το κινητό, τα βιβλία και τους χάρτες και ρώτα τους ανθρώπους του. Μόνο έτσι θα μάθεις την ψυχή του. Στην Αμοργό, τον θησαυρό που κρύβει το νησί σου τον παραδίδουν απλόχερα οι ίδιοι οι κάτοικοί του, με την ευθύνη μιας ανάμνησης που τώρα περνά στα δικά σου χέρια και πρέπει να τη σεβαστείς και να φροντίσεις κι εσύ να μην χαθεί στα κύματα της λήθης. Έτσι έμαθα και την παρακάτω ιστορία.
Καθόμασταν ένα απόγευμα στο ξακουστό καφενείο του Μάκη στην Αρκεσίνη, εκπληρώνοντας την υπόσχεση που είχαμε δώσει από πέρσι να επιστρέψουμε ξανά κάτω από τον πλάτανό του αν επιστρέφαμε πάλι στο νησί. Όποιος έχει βρεθεί στην Κάτω Μεριά γνωρίζει πως το καφενείο αυτό είναι ένα ζωντανό κομμάτι της ιστορίας της Αμοργού. Οι τοίχοι του κουβαλούν αντίκες και ιστορίες δεκαετιών και οι κουβέντες που γεννιούνται γύρω από τα τραπέζια μοιάζουν να συνεχίζουν έναν αδιάκοπο διάλογο ανάμεσα στο χθες και το σήμερα. Σήμερα τη σκυτάλη κρατά η Σοφία, συνεχίζοντας μια παράδοση που ευωδιάζει χειροποίητες πίτες και γλυκόπιοτη ψημένη ρακή.
Κάπου ανάμεσα σε ιστορίες για ναυτικούς, ξεχασμένα μονοπάτια και κρυμμένες ομορφιές, η κουβέντα έφτασε στον Άγιο Γεώργιο τον Βαλσαμίτη. «Να πάτε», μας είπε. «Εκεί ήταν το μαντείο». Μια φράση που αφύπνισε μέσα μου την περιέργεια και έκανε ακόμα πιο ευλαβική την ατμόσφαιρα του νησιού. Είχε, άλλωστε, λίγη ώρα πριν προηγηθεί η ανάβασή μας στο μοναστήρι της Παναγιάς της Χοζοβιώτισσας. Τριακόσια σκαλιά, δεύτερη χρονιά που τα ανέβηκα, μόνο που φέτος η ανάβαση ήταν πιο ανάλαφρη, η ανάσα δεν κοβόταν, ο ήλιος δεν με ενοχλούσε και το παράθυρο με θέα το πέλαγος ήταν ξανά ορθάνοιχτο να μας καλωσορίζει με τη δροσιά της θάλασσας.
Τις σκέψεις μου διέκοψε η αφήγηση της Σοφίας, μια ιστορία από εκείνες που σχοινοβατούν ανάμεσα στην πραγματικότητα και τον θρύλο. Σύμφωνα με όσα θυμούνται οι παλιότεροι, μέχρι και τη δεκαετία του 1980 υπήρχαν άνθρωποι που ζητούσαν χρησμούς από το νερό του Βαλσαμίτη. Το μάζευαν σ’ ένα ποτήρι και αν παρέμενε καθαρό, ο οιωνός ήταν καλός. Αν όμως εμφανιζόταν μια μαύρη δίνη… Κάποτε, λένε, ένας καπετάνιος επισκέφθηκε το μοναστήρι πριν ξεκινήσει ένα μεγάλο ταξίδι. Η απάντηση που έλαβε ήταν σαφής: να μην αποπλεύσει. Εκείνος δεν έδωσε σημασία, μπάρκαρε με το πλοίο του. Δεν επέστρεψε ποτέ. Από τότε, σύμφωνα με την παράδοση, η μαντική λειτουργία του τόπου σίγησε οριστικά και τώρα το νερό λαμβάνεται ως αγίασμα.
Ακόμα και αν η ιστορία ήταν απλά ένας θρύλος, ζητήσαμε να μάθουμε περισσότερα για το μοναστήρι και το πώς θα φτάναμε εκεί. Άλλωστε, υπάρχει πάντα κάτι το ελκυστικό στις ιστορίες όπου η ανθρώπινη μοίρα έχει ήδη καθοριστεί και, παρά τις προειδοποιήσεις από τα μελλούμενα, η ελεύθερη βούληση είναι αυτή που θα σφραγίσει το πεπρωμένο.
Η διαδρομή από τη Χώρα προς την Κάτω Μεριά αποκαλύπτει μια διαφορετική Αμοργό. Μακριά από τις γνωστές εικόνες των καρτ ποστάλ, το τοπίο γίνεται πιο αυστηρό, πιο άγριο, πιο αρχέγονο. Και κάπου μέσα σε μια βαθιά χαράδρα, σχεδόν κρυμμένος από το βλέμμα, εμφανίζεται ο Άγιος Γεώργιος ο Βαλσαμίτης.
Από μακριά μοιάζει με λευκό περιστέρι ακουμπισμένο στην πλαγιά του βουνού, όπως και όλες οι εκκλησίες της Αμοργού που είναι από τα κεραμίδια μέχρι τα θεμέλια ασβεστωμένες, ώστε να μοιάζουν με τα κύματα της θάλασσας. Το μικρό μοναστήρι ξεπροβάλλει μέσα σε μια απρόσμενη όαση πρασίνου. Πικροδάφνες, λουλούδια, δέντρα και νερό που κυλά αθόρυβα δημιουργούν μια εικόνα σχεδόν παράδοξη για την άνυδρη Αμοργό. Η δροσιά της χαράδρας αγκαλιάζει τον επισκέπτη και η ησυχία του τόπου μοιάζει να τον αποκόπτει από τον υπόλοιπο κόσμο.
Σύμφωνα με τις αρχαίες ιστορικές πηγές, στο σημείο αυτό βρισκόταν το περίφημο «Υδρομαντείο του Απόλλωνα ή του Αρχιπελάγους». Οι αρχαίοι Έλληνες το τοποθετούσαν δίπλα στα μεγάλα μαντικά κέντρα του αρχαίου ελληνικού κόσμου, μετά τους Δελφούς και τη Δωδώνη. Η ιδιαιτερότητά του ήταν πως εδώ δεν μιλούσαν ούτε οι ατμοί της γης ούτε τα φύλλα της δάφνης, εδώ μιλούσε το ίδιο το ελιξίριο της ζωής, το νερό. Μια πηγή που ανάβλυζε από τα σπλάχνα του βράχου θεωρούνταν προφητική. Άνθρωποι από τα νησιά και τις απέναντι ακτές του Αιγαίου έφταναν στον τόπο αναζητώντας απαντήσεις για ταξίδια, γάμους, καλλιέργειες, εμπορικές δραστηριότητες ή μεγάλες αποφάσεις της ζωής τους. Το νερό γινόταν καθρέφτης του μέλλοντος και ο ψίθυρός του ερμηνευόταν ως θεϊκό σημάδι.
Δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούσε το υδρομαντείο. Γνωρίζουμε όμως κάτι ίσως πιο ενδιαφέρον: ότι η πίστη στη δύναμη του νερού δεν χάθηκε ποτέ. Όταν, σύμφωνα με την παράδοση, βρέθηκε εδώ η εικόνα του Αγίου Γεωργίου κατά τον 8ο αιώνα, χτίστηκε ο ναός που σώζεται έως σήμερα. Το αρχαίο μαντείο μεταμορφώθηκε σε χριστιανικό προσκύνημα. Το νερό όμως συνέχισε να κυλά εκεί και αναβλύζει ακόμη, μόνο που πλέον δεν δίνει χρησμούς. Δίνει αγίασμα.
Και όσο άκουγα αυτή την ιστορία, με κατέκλυσε η σκέψη ότι το νερό κρατά ακόμη κάτι από την αρχαία του ιερότητα. Η δύναμή του δεν άλλαξε με το πέρασμα των αιώνων, άλλα μόνο ο τρόπος που το ερμηνεύουμε. Το ίδιο νερό που κάποτε υποσχόταν γνώση του μέλλοντος έγινε νερό ευλογίας. Η ίδια πηγή συνέχισε να δέχεται ερωτήματα, μόνο που τώρα οι απαντήσεις άλλαξαν γλώσσα.
Όπως μας εξήγησε η Σοφία στη συνέχεια, το προσωνύμιο «Βαλσαμίτης» προέρχεται από τον βάρσαμο, ένα αρωματικό και θεραπευτικό φυτό που φύτρωνε στην περιοχή, μια λεπτομέρεια που αποκαλύπτει όλη τη μαγεία του τόπου: θεραπεία, νερό, χρησμός, αγίασμα. Όλες οι ταυτότητες του Βαλσαμίτη περιστρέφονται γύρω από την ίδια ανθρώπινη ανάγκη: την αναζήτηση παρηγοριάς, ελπίδας και απαντήσεων.
Ο σημερινός ναός αποτελεί μετόχι της Παναγίας της Χοζοβιώτισσας. Στο εσωτερικό του σώζονται παλαιές τοιχογραφίες, ενώ το ξυλόγλυπτο τέμπλο του 19ου αιώνα και τα πέτρινα τόξα ανάμεσα στα κλίτη δημιουργούν την αίσθηση πως ο χρόνος εδώ δεν κυλά γραμμικά και, κυρίως, δεν διαγράφει το παρελθόν -το συσσωρεύει. Η παράδοση αναφέρει ακόμη πως το μοναστήρι υπήρξε γυναικείο και ότι η τελευταία μοναχή του, η Φιλαρέτη, έζησε εδώ μέχρι το 1757. Ύστερα ο χώρος ερήμωσε. Όχι όμως ολοκληρωτικά. Γιατί ο Βαλσαμίτης δεν έπαψε ποτέ να προσελκύει ανθρώπους. Σήμερα ζει εκεί ένας μοναχός που φιλόξενα ανοίγει την πόρτα του και διηγείται την ιστορία του μοναστηριού.
Ακόμη και σήμερα, κάθε Τρίτη του Πάσχα, οι εικόνες της Παναγίας μεταφέρονται από τη Χοζοβιώτισσα και διασχίζουν τα παλιά μονοπάτια του νησιού προς τα Κατάπολα. Η πομπή ακολουθεί σχεδόν τις ίδιες διαδρομές που ακολουθούσαν κάποτε οι προσκυνητές του μαντείου. Άλλοι καιροί, ίδια ανάγκη.
Η ώρα πέρασε και έπρεπε να φύγουμε για την Αιγιάλη. Στη διαδρομή, περάσαμε απέξω από το μοναστήρι με το αυτοκίνητο και ήταν όλα ακριβώς όπως μας τα περιέγραψε νωρίτερα η Σοφία. Δυστυχώς, όμως, εκείνη την ώρα ήταν κλειστό, σημάδι πως το νησί έχει ακόμα πολλά να μου δείξει και δεν έχει τελειώσει μαζί μου… Καθώς απομακρυνόμασταν, αναρωτιόμουν αν οι τόποι κρατούν μέσα τους την ανάμνηση του παρελθόντος τους, αν συνεχίζουν να θυμούνται ποια πραγματικά ήταν η αρχέγονη καταγωγή τους. Το νερό του Βαλσαμίτη είναι η μόνιμη φλέβα που κυλά και συνδέει το σήμερα με το παρελθόν. Όπως τότε έδειχνε το μέλλον δίνοντας απαντήσεις έτσι και τώρα, αστείρευτο, καθαγιάζει την ψυχή των πιστών δίνοντας γαλήνη…
Τα «Λακε-Δαιμονικά» ταξίδεψαν αυτή τη φορά μακριά από τη Λακωνία. Όσο μακριά και αν είναι, όμως, ο ένας τόπος από τον άλλον, η γλώσσα του μύθου είναι παντού η ίδια.
| Από την εβδομαδιαία έντυπη έκδοση «Λακωνικός Τύπος Plus+»
> Κυκλοφορεί κάθε Δευτέρα στα περίπτερα και στην πόρτα σας.
