Σε μια θεσμική τομή που φιλοδοξεί να θεραπεύσει παθογένειες δεκαετιών, να πατάξει τη γραφειοκρατία και να εμπεδώσει το αίσθημα δικαίου στους πολίτες, προχωρά το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας (ΥΠΕΝ) με την κατάθεση προς κύρωση στη Βουλή του νέου Κώδικα Χωροταξίας & Πολεοδομίας. Πρόκειται για την κορύφωση ενός επιστημονικού και διοικητικού εγχειρήματος που διήρκεσε έξι και πλέον έτη, υπό την καθοδήγηση ειδικής Επιτροπής με επικεφαλής τον επίτιμο πρόεδρο του Συμβουλίου της Επικρατείας, Κ. Μενουδάκο, και τη στήριξη της πολιτικής ηγεσίας του υπουργείου από το 2020 ως σήμερα. Ιδιαίτερη και συγκινητική είναι η αναφορά στον αείμνηστο υφυπουργό Νίκο Ταγαρά, που υποστήριξε καθοριστικά, με συνέπεια και προσωπικό ενδιαφέρον, αυτό το πλάνο.

Δεν εισάγει νέους κανόνες δικαίου, αλλά πετυχαίνει κάτι που για τα ελληνικά δεδομένα φάνταζε ακατόρθωτο. Συγκεντρώνει, συστηματοποιεί και ενοποιεί σε 477 συμπαγή άρθρα την ισχύουσα γενική χωροταξική και πολεοδομική νομοθεσία, η οποία μέχρι πρότινος βρισκόταν διάσπαρτη και κατακερματισμένη σε περισσότερα από 180 νομοθετήματα –ορισμένα εκ των οποίων εκδόθηκαν ακόμα και το 1923. Με την εκκαθάριση ανενεργών ή ατελέσφορων διατάξεων και την επαναδιατύπωση του νόμου σε σαφή, δημοτική γλώσσα, ο τεχνικός κόσμος, οι νομικοί, οι δημόσιες υπηρεσίες αλλά και κάθε πολίτης αποκτούν πλέον έναν ενιαίο, ασφαλή οδηγό, απαλλαγμένο από το άχθος των αντιφατικών ερμηνειών.

Η ειδοποιός διαφορά του νέου Κώδικα σε σχέση με την ατελέσφορη προσπάθεια του 1999 έγκειται στον δυναμικό του χαρακτήρα. Δεν αποτελεί μια στατική φωτογραφία της στιγμής, αλλά ένα «ζωντανό» νομοθετικό εργαλείο. Κάθε μελλοντική μεταρρύθμιση θα ενσωματώνεται απευθείας στην ηλεκτρονική του βάση, αποτρέποντας οριστικά τη δημιουργία ενός νέου νομοθετικού λαβυρίνθου. Παράλληλα, με γνώμονα τη διαφάνεια, το Υπουργείο θέτει άμεσα σε λειτουργία μια νέα ψηφιακή βάση νομικών δεδομένων, προσφέροντας σε κάθε ενδιαφερόμενο ελεύθερη και δωρεάν πρόσβαση στο διαρκώς επικαιροποιούμενο κείμενο.

Ο Κώδικας διαρθρώνεται δομικά σε εννέα θεματικά μέρη, καλύπτοντας το σύνολο των κρίσιμων πεδίων: από τον Χωρικό Σχεδιασμό, τις Αστικές Αναπλάσεις και την Εφαρμογή των Πολεοδομικών Σχεδίων, έως τους Κανόνες Δόμησης, την έκδοση αδειών, την πάταξη της αυθαίρετης δόμησης και τις στρατηγικές για την αστική ανθεκτικότητα απέναντι στην κλιματική αλλαγή. Σημειώνεται ότι από την κωδικοποίηση εξαιρέθηκαν συνειδητά ειδικές νομοθεσίες, όπως αυτές που αφορούν τις Βιομηχανικές Περιοχές (ΒΙΠΕ) και τις τουριστικές επιχειρήσεις, προκειμένου να μην διαταραχθεί η ερμηνευτική τους συνοχή. Η συζήτηση του νομοσχεδίου στην Επιτροπή Παραγωγής και Εμπορίου και η επικείμενη εισαγωγή του στην Ολομέλεια της Βουλής σηματοδοτούν την εκκίνηση μιας νέας εποχής για τη «Δημοκρατία του χώρου», όπου η ισονομία θέτει οριστικό τέλος στην ανασφάλεια δικαίου που ευνοούσε τους ελάχιστους σε βάρος των πολλών.

Κρίσιμα ερωτήματα και απαντήσεις

- Τι είναι ο Κώδικας Χωροταξίας – Πολεοδομίας;
Είναι το αποτέλεσμα συγκέντρωσης, συστηματοποίησης και ενοποίησης όλης της ισχύουσας χωροταξικής και πολεοδομικής νομοθεσίας σε έναν Κώδικα, προκειμένου να διευκολυνθούν η Διοίκηση και οι πολίτες στην ορθή και ταχεία γνώση και εφαρμογή της νομοθεσίας αυτής. Πρόκειται για ένα νομοθέτημα που αποτελείται από Πίνακα περιεχομένων, 477 άρθρα γενικής χωροταξικής και πολεοδομικής νομοθεσίας και Παράρτημα Κωδικοποιητικών και Κωδικοποιούμενων Διατάξεων.

- Ποιους αφορά;
Όλους όσοι ζουν, εργάζονται ή χρησιμοποιούν τον χώρο στην καθημερινότητά τους. Δηλαδή κατοίκους, επαγγελματίες, επενδυτές, χρήστες υπηρεσιών, αλλά και φορείς όπως δήμους, περιβαλλοντικές οργανώσεις, επαγγελματικούς συλλόγους και επιχειρήσεις. Με απλά λόγια, οι κανόνες για το πώς οργανώνεται και χρησιμοποιείται ο χώρος επηρεάζουν άμεσα όσους εφαρμόζουν το δίκαιο και έμμεσα όλους τους πολίτες.

- Ποιο πρόβλημα επιλύει;
Ο Κώδικας δημιουργήθηκε για να βάλει τάξη στο μέχρι σήμερα πολύπλοκο και συχνά χαοτικό πλαίσιο της χωροταξικής και πολεοδομικής νομοθεσίας. Για χρόνια, οι σχετικοί κανόνες ήταν σκορπισμένοι σε πολλά διαφορετικά νομοθετήματα, με συνεχείς τροποποιήσεις, επικαλύψεις και ασάφειες. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα διαφορετικές ερμηνείες και άνιση εφαρμογή του νόμου, αλλά και μεγάλες καθυστερήσεις για πολίτες, επαγγελματίες και υπηρεσίες. Ο Κώδικας συγκεντρώνει και οργανώνει όλη αυτή τη νομοθεσία σε ένα ενιαίο και πιο κατανοητό πλαίσιο, σε πιο απλή γλώσσα, ώστε η εφαρμογή των κανόνων να γίνεται ενιαία, με μεγαλύτερη σαφήνεια, ταχύτητα και ασφάλεια για όλους.

- Ποιος ο στόχος της κωδικοποίησης;
Ο στόχος της κωδικοποίησης είναι να κάνει τη χωροταξική και πολεοδομική νομοθεσία πιο ξεκάθαρη, εύκολα και δωρεάν προσβάσιμη και την εφαρμογή της ενιαία για όλους.

Πιο συγκεκριμένα, ο Κώδικας επιδιώκει:

- ⁠να ενισχύσει την ασφάλεια δικαίου, ώστε οι κανόνες να εφαρμόζονται με σαφή και σταθερό τρόπο,

-⁠ ⁠να διευκολύνει πολίτες και επαγγελματίες στην αναζήτηση και κατανόηση της νομοθεσίας,

- να περιορίσει τη γραφειοκρατία και τις καθυστερήσεις,

- ⁠να διασφαλίσει ότι οι ίδιοι κανόνες εφαρμόζονται με ενιαίο τρόπο σε όλη τη χώρα,

- ⁠να μειωθούν οι αμφισβητήσεις, οι διαφορετικές ερμηνείες και οι υποθέσεις που καταλήγουν στη δικαιοσύνη.

- Αλλάζει τις ισχύουσες διατάξεις;
Ο Κώδικας περιλαμβάνει τις ισχύουσες διατάξεις νόμων και κανονιστικών πράξεων που αφορούν τη χωροταξική και πολεοδομική νομοθεσία. Δεν εισάγει, δηλαδή, νέες ρυθμίσεις, αλλά περιλαμβάνει, κωδικοποιημένο, ό,τι ισχύει ήδη.

 - Ποιες νομοθετικές διατάξεις ενσωματώθηκαν;
Ο νέος Κώδικας συγκεντρώνει σε ένα ενιαίο κείμενο σχεδόν το σύνολο της γενικής χωροταξικής και πολεοδομικής νομοθεσίας αρμοδιότητας του ΥΠΕΝ. Καλύπτει όλο το φάσμα του χωρικού και πολεοδομικού σχεδιασμού: από τον χωρικό σχεδιασμό, τις αστικές αναπλάσεις και την εφαρμογή πολεοδομικών σχεδίων, μέχρι τους κανόνες δόμησης και χρήσης, το πλαίσιο έκδοσης αδειών, την αντιμετώπιση της αυθαίρετης δόμησης και των υπερβάσεων δόμησης, τις επικίνδυνες οικοδομές, καθώς και ζητήματα αστικής πολιτικής, τομεακών εθνικών στρατηγικών και λειτουργίας συλλογικών οργάνων.

Με τα 477 άρθρα του και τη συστηματική οργάνωση της ύλης, αποτελεί πλέον ένα πλήρες και ενιαίο σημείο αναφοράς για τον τεχνικό και νομικό κόσμο.

Αντίθετα, στον Κώδικα δεν εντάχθηκαν ειδικές νομοθεσίες, όπως οι Βιομηχανικές Περιοχές, οι τουριστικές επιχειρήσεις, τα ΕΣΧΑΣΕ, ΕΣΧΑΔΑ κλπ. Οι ρυθμίσεις αυτές παραμένουν ενταγμένες στα ειδικά νομοθετικά τους πλαίσια, ώστε να διατηρείται η συνοχή και η ορθή ερμηνεία τους. Η αποκοπή τους από το ευρύτερο κανονιστικό τους περιβάλλον θα δημιουργούσε ερμηνευτικά προβλήματα και κενά σε επιμέρους νομοθεσίες, όπως εκείνες που αφορούν τουριστικούς λιμένες, επιχειρηματικά πάρκα και άλλες ειδικές μορφές ανάπτυξης.

- Η κωδικοποίηση περιλαμβάνει σχέδια πόλεων, πολεοδομικές μελέτες ή εγκύκλιες οδηγίες;
Δεν έχουν συμπεριληφθεί στην κωδικοποίηση οι επιμέρους κανονιστικές ή γενικές ατομικές πράξεις (επιμέρους σχέδια πόλεων ή πολεοδομικές μελέτες), για τον λόγο ότι αυτές δεν έχουν γενική, αλλά τοπικά εντοπισμένη εφαρμογή. Και οι πράξεις αυτές θα εξακολουθούν να εφαρμόζονται, και μετά την κύρωση του Κώδικα, όχι μόνον ως προς το ατομικό τους σκέλος (χάραξη οικοδομικών και ρυμοτομικών γραμμών), αλλά και ως προς το κανονιστικό (όροι δόμησης και χρήσεις γης επιμέρους περιοχών). Επίσης, ο Κώδικας δεν περιλαμβάνει εγκύκλιες οδηγίες. Σε κάθε περίπτωση, οι εγκύκλιες οδηγίες που αφορούν στις διατάξεις που κωδικοποιούνται σε αυτών εξακολουθούν να ισχύουν και να εφαρμόζονται.

- Από πότε αρχίζει η ισχύς του Κώδικα; Θα υπάρχει μεταβατικό διάστημα;
Η ισχύς του Κώδικα αρχίζει από τη δημοσίευση του σε ΦΕΚ. Δεν προβλέπεται μεταβατικό διάστημα παράλληλης ισχύος του Κώδικα και των νομοθετημάτων που κωδικοποιεί. Ωστόσο, θα βρίσκονται παράλληλα με την ισχύ του Κώδικα οι διατάξεις που δεν κωδικοποιούνται σε αυτόν, π.χ. λόγω του ειδικού τους χαρακτήρα.

- Θα είναι προσβάσιμος σε κάθε πολίτη;
Οι πολίτες θα έχουν δωρεάν και άμεση πρόσβαση στον Κώδικα από τη δημοσίευσή του. Το κείμενο θα είναι διαθέσιμο μέσω της ιστοσελίδας του Εθνικού Τυπογραφείου, με αναζήτηση βάσει του αριθμού ΦΕΚ, αλλά κυρίως μέσω της νέας ηλεκτρονικής βάσης νομικών δεδομένων του ΥΠΕΝ. Για πρώτη φορά δημιουργείται μια σύγχρονη, διαρκώς επικαιροποιούμενη ψηφιακή βάση χωροταξικής και πολεοδομικής νομοθεσίας, η οποία θα συγκεντρώνει σε ένα σημείο το σύνολο του ισχύοντος πλαισίου. Η βάση θα λειτουργεί ως ένα εύχρηστο και διαδραστικό εργαλείο αναζήτησης, με δυνατότητες γρήγορης πλοήγησης και άμεσης πρόσβασης στις ισχύουσες διατάξεις. Κάθε νέα νομοθετική μεταβολή θα ενσωματώνεται απευθείας στον Κώδικα, ώστε πολίτες, μηχανικοί, νομικοί, επενδυτές και δημόσιες υπηρεσίες να έχουν πάντα πρόσβαση στο ισχύον και ενημερωμένο κείμενο.

Η λακωνική απόχρωση
Η συγκεκριμένη μεταρρύθμιση αγγίζει και τη Λακωνία, καθώς φιλοδοξεί να απαντήσει στις πραγματικές αναπτυξιακές, οικιστικές και περιβαλλοντικές ανάγκες του νομού. Στο πεδίο της εκτός σχεδίου δόμησης και των Ζωνών Οικιστικού Ελέγχου, η ρητή κωδικοποίηση υπόσχεται να βάλει τέλος στις αιφνιδιαστικές ανατροπές για τους ιδιοκτήτες γης, με στόχο να θωρακίσει την αγροτική παραγωγή και την ήπια τουριστική ανάπτυξη. Παράλληλα, οι σαφείς κανόνες για τη δόμηση στις ακτές αναμένεται να αποκτήσουν βαρύνουσα σημασία για το ευαίσθητο παραλιακό μέτωπο από τη Μάνη, ως τον Ζάρακα, τα Βάτικα και την Ελαφόνησο, με την προοπτική να προστατεύσουν το φυσικό κάλλος και να διασφαλίσουν τις επενδύσεις από μεταγενέστερες δικαστικές εμπλοκές.

Ευεργετική για τη λακωνική ιδιομορφία εκτιμάται ότι θα είναι η απλοποίηση των διαδικασιών για τους οικισμούς κάτω των 2.000 κατοίκων και τους προϋφιστάμενους του 1923. Η εξέλιξη αυτή θεωρείται ότι μπορεί να ανοίξει τον δρόμο για την απρόσκοπτη αποκατάσταση ιστορικών και διατηρητέων κτισμάτων, προσφέροντας, κατάλληλα αξιοποιημένη, καθαρά εργαλεία για τη διάσωση της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς. Επιπλέον, οι ρυθμίσεις για τις αστικές αναπλάσεις σχεδιάστηκαν για να διευκολύνουν τις επεκτάσεις σχεδίων πόλεως και τις διανοίξεις κοινόχρηστων χώρων, ευελπιστώντας να περιορίσουν τις πολυετείς δικαστικές διαμάχες. Σε συνδυασμό με την αυστηροποίηση του πλαισίου για τα αυθαίρετα και την καθιέρωση της Ηλεκτρονικής Ταυτότητας Κτιρίου, στόχος είναι να διαμορφωθεί ένα σαφώς πιο καθαρό τοπίο για τις μεταβιβάσεις ακινήτων, το οποίο μένει να αποδειχθεί αν θα προστατεύσει αποτελεσματικά τον Λάκωνα ιδιοκτήτη από τις χρόνιες αγκυλώσεις της διοίκησης.