Η δημιουργία των νέων εθνικών θαλάσσιων πάρκων στο Ιόνιο και το Αιγαίο αποτελεί μία από τις σημαντικότερες περιβαλλοντικές πρωτοβουλίες των τελευταίων ετών στην Ελλάδα. Σε μια περίοδο όπου η υπεραλίευση, η κλιματική κρίση και η υποβάθμιση των θαλάσσιων οικοσυστημάτων αυξάνουν τις πιέσεις στη θάλασσα και τη διατροφική ασφάλεια, η ανάγκη ουσιαστικής προστασίας είναι πιο επιτακτική από ποτέ.
Η πρωτοβουλία της κυβέρνησης αντιμετωπίζεται με θετικό επιφυλακτισμό από μεγάλο μέρος της επιστημονικής κοινότητας. Ωστόσο, η επίσπευση των διαδικασιών και η περιορισμένη διαβούλευση με τις τοπικές κοινωνίες έχουν προκαλέσει έντονες αντιδράσεις, ιδιαίτερα στις αλιευτικές κοινότητες, οι οποίες αισθάνονται ότι καλούνται να προσαρμοστούν σε σημαντικές αλλαγές χωρίς ουσιαστική συμμετοχή στις αποφάσεις.
Οι ψαράδες φοβούνται νέους περιορισμούς που μπορεί να επιβαρύνουν το ήδη εύθραυστο εισόδημά τους και αντιμετωπίζουν τα θαλάσσια πάρκα ως ακόμη μία «απαγόρευση» που επιβάλλεται χωρίς επαρκή διάλογο ή ουσιαστική στήριξη. Για πολλούς, η θάλασσα δεν αποτελεί μόνο επάγγελμα αλλά τρόπο ζωής, γεγονός που ενισχύει τη δυσπιστία απέναντι στα νέα μέτρα.
Ωστόσο, η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι όταν τα θαλάσσια πάρκα λειτουργούν σωστά, δεν καταστρέφουν την αλιεία αλλά μπορούν να τη στηρίξουν μακροπρόθεσμα. Σε περιοχές όπου εφαρμόστηκαν ουσιαστικά μέτρα προστασίας καταγράφηκε ανάκαμψη των ιχθυαποθεμάτων, αύξηση του αριθμού και του μεγέθους των ψαριών και το λεγόμενο spillover effect, δηλαδή η μετακίνηση ψαριών εκτός προστατευόμενων ζωνών προς περιοχές αλιείας.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Γυάρος, όπου μέσα σε μόλις τέσσερα χρόνια παρατηρήθηκε αύξηση της βιοποικιλότητας και της βιομάζας άνω του 40%. Για τους αλιείς, αυτό μπορεί να σημαίνει πιο σταθερό εισόδημα, μικρότερη πίεση για υπεραλίευση και δυνατότητα ανάπτυξης εναλλακτικών δραστηριοτήτων, όπως ο αλιευτικός τουρισμός με οικοτουριστικά χαρακτηριστικά.
Το κρίσιμο ζήτημα, ωστόσο, είναι αν θα υπάρξει ουσιαστική εφαρμογή των μέτρων. Παρότι η Ελλάδα διαθέτει ήδη εκτεταμένο δίκτυο προστατευόμενων περιοχών Natura 2000, σε πολλές περιπτώσεις η προστασία παραμένει θεωρητική λόγω έλλειψης ελέγχων, ασαφών κανόνων και καθυστερήσεων στα σχέδια διαχείρισης. Μάλιστα, η χώρα καταδικάστηκε το 2020 από το Δικαστήριο της ΕΕ για μη συμμόρφωση με την οδηγία για τους οικοτόπους.
Αν τα νέα θαλάσσια πάρκα ακολουθήσουν την ίδια πορεία, υπάρχει κίνδυνος να αποτύχουν τόσο στην προστασία της βιοποικιλότητας όσο και στη στήριξη της αλιείας, εντείνοντας τη δυσπιστία των τοπικών κοινωνιών.
Για να πετύχουν, απαιτούνται σαφείς κανόνες προστασίας, συστηματικοί έλεγχοι, ουσιαστική συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών, οικονομική στήριξη των αλιέων και επιστημονική παρακολούθηση. Μόνο τότε τα θαλάσσια πάρκα μπορούν να αποτελέσουν πραγματική ευκαιρία για τη βιωσιμότητα της θάλασσας και της αλιείας και να αναδείξουν την Ελλάδα σε ουσιαστικό πρότυπο προστασίας στη Μεσόγειο.
