Επιμέλεια: Ιλέην Ρήγα
Πρόσφατα είχα την ευτυχία να παρακολουθήσω, χάρη στην Κινηματογραφική Λέσχη Σπάρτης «Ρόδον», το ντοκιμαντέρ του Σιαμάκ Ετεμάντι «Από τι είμαστε φτιαγμένοι», ένα ντοκιμαντέρ βαθιά ανθρώπινο, ιδιαίτερο και συγκινητικό, που μιλά για την αναπηρία, τον έρωτα, τη σεξουαλικότητα και την ανάγκη για οικειότητα χωρίς διδακτισμό, χωρίς ευκολίες, χωρίς εκείνη τη συχνά αμήχανη ματιά που μετατρέπει τον άνθρωπο σε «έκθεμα».
Αυτό που με συγκίνησε περισσότερο ήταν η τρυφερότητα της προσέγγισης. Η κάμερα δεν εισβάλλει, δεν εκβιάζει το συναίσθημα, δεν στήνει τους ανθρώπους απέναντί μας σαν αντικείμενα παρατήρησης. Αντιθέτως, στέκεται δίπλα τους. Ακούει. Περιμένει. Τους αφήνει να υπάρξουν με την επιθυμία τους, την αμηχανία τους, την αυτοπεποίθησή τους, το χιούμορ τους, την ανάγκη τους για άγγιγμα, για σύνδεση, για έρωτα. Και κάπως έτσι, μια ταινία που ξεκινά από το πρίσμα της αναπηρίας ανοίγει τελικά ένα πολύ ευρύτερο ερώτημα: πόσο προσβάσιμος είναι πραγματικά ο έρωτας για όλους μας;
Στη συζήτηση που ακολούθησε μετά την προβολή, έγινε φανερό πως η ταινία είχε ήδη πετύχει κάτι πολύ ουσιαστικό: είχε ανοίξει έναν χώρο για διάλογο, δύσκολο, αλλά αναγκαίο, όπου μιλήσαμε για ταμπού, για οικογένεια, για κοινωνική αποδοχή, για αόρατες αναπηρίες, για την απουσία δομών, για το δικαίωμα στη σεξουαλικότητα, για την ανάγκη ενημέρωσης στα σχολεία, για την προσβασιμότητα όχι ως «παροχή», αλλά ως αυτονόητη συνθήκη αξιοπρέπειας. Ακούστηκαν προσωπικές εμπειρίες, απορίες, συγκινήσεις. Ακόμα και οι στιγμές σιωπής είχαν κάτι σημαντικό να πουν.
Η αλήθεια είναι πως η ταινία δεν σταμάτησε στους τίτλους τέλους. Μαζί με την προβολή «ταξιδεύει» και ένα ολόκληρο Impact Campaign, μια καμπάνια κοινωνικού αντίκτυπου που είχε αρχίσει να σχεδιάζεται ήδη έναν χρόνο πριν ολοκληρωθούν τα γυρίσματα. Πρόκειται για μια σειρά παράλληλων δράσεων, μια οργανωμένη προσπάθεια ώστε η ταινία να λειτουργήσει ως αφετηρία ουσιαστικού δημόσιου διαλόγου γύρω από την αναπηρία, τη σεξουαλικότητα, την ορατότητα και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
Όπως εξήγησαν οι συντελεστές, η καμπάνια επιχειρεί να φέρει κοντά οργανώσεις αναπήρων, εκπαιδευτικούς, θεραπευτές, γονείς, φορείς και τοπικές κοινότητες, προσαρμόζοντας κάθε προβολή στις ανάγκες και τα ζητήματα που αναδύονται σε κάθε πόλη. Στόχος δεν είναι μόνο να «δει» κανείς την ταινία, αλλά ν’ ανοίξει μια συζήτηση που συνήθως αποφεύγεται, ειδικά γύρω από τη σεξουαλικότητα των ατόμων με αναπηρία, ένα θέμα που παραμένει σχεδόν ανύπαρκτο. Μάλιστα, η ομάδα της ταινίας συνεργάζεται ήδη με φορείς, οργανώσεις και εκπαιδευτικά δίκτυα, ενώ έχει δημιουργηθεί και ειδικός οδηγός συζήτησης για σχολεία και εκπαιδευτικές προβολές. Ιδιαίτερη σημασία έχει και το γεγονός ότι η ίδια η ταινία σχεδιάστηκε εξαρχής ως προσβάσιμη: με ακουστική περιγραφή για τυφλούς θεατές και προσβάσιμους υπότιτλους, όχι ως «έξτρα παροχή», αλλά ως συνειδητή καλλιτεχνική επιλογή, μέσα από τη φιλοσοφία πως μια ταινία δεν αρκεί να μιλά απλώς για την προσβασιμότητα, αλλά πρέπει και έμπρακτα να την εφαρμόσει.
Ο σκηνοθέτης, ο Σιαμάκ, χαρακτήρισε την ταινία ως μια εξερεύνηση γύρω από τον έρωτα και την ανθρώπινη σύνδεση. Όπως είπε, η αναπηρία προσθέτει ένα κοινωνικό και θεσμικό βάρος στη συζήτηση, όμως στον πυρήνα της ταινίας βρίσκεται κάτι που μας αφορά όλους: η ανάγκη ν’ αγαπηθούμε, ν’ αγγίξουμε και να μας αγγίξουν, να βγούμε από τον φόβο της έκθεσης. Αυτό που πραγματικά κατάφερε η ταινία ήταν πως δεν μας άφησε να κοιτάξουμε μόνο του «άλλους», αλλά με έναν ήρεμο, τρυφερό τρόπο, μας έκανε να στρέψουμε το βλέμμα μέσα μας, στον εαυτό μας. Φεύγοντας, είχα την αίσθηση πως είχα δει κάτι πολύ περισσότερο από ένα ντοκιμαντέρ. Είχα παρακολουθήσει μια ταινία για την επιθυμία, την ορατότητα, την αξιοπρέπεια και την αγάπη -μια ταινία πραγματικά ανθρώπινη.
Στο ντοκιμαντέρ μοιάζει να μετακινείτε συνεχώς το βλέμμα του θεατή: από το «σώμα ως περιορισμό» στο «σώμα ως φορέα επιθυμίας». Πόσο δύσκολο ήταν να κινηματογραφήσετε την οικειότητα χωρίς να πέσετε ούτε στην αμηχανία ούτε στην εξιδανίκευση;
Ήταν μια λεπτή ισορροπία που προσπαθήσαμε να κρατήσουμε. Η οικειότητα προκύπτει μόνο όταν υπάρχει εμπιστοσύνη. Χρειάστηκε χρόνος για να νιώσουν οι άνθρωποι άνετα με την παρουσία μας, να εξοικειωθούν με την κάμερα. Δεν ήμασταν περαστικοί· ήμασταν παρόντες για χρόνια. Και, εφόσον χτίστηκε αυτή η σχέση, η αμηχανία σταδιακά έφυγε.
Και όταν ο άλλος είναι ανοιχτός, τον βλέπεις με όλη την ομορφιά και την ευαλωτότητά του. Έτσι αποφύγαμε την εξιδανίκευση αλλά και τον οίκτο, και μπορέσαμε να δούμε το σώμα ως φορέα επιθυμίας. Όταν μένεις κοντά στην αλήθεια των ανθρώπων, χωρίς να την κρίνεις ή να την «ομορφαίνεις», βρίσκεις τελικά έναν πιο ειλικρινή τρόπο να κινηματογραφήσεις την οικειότητα.
Η ταινία μιλά για τη σεξουαλικότητα των ατόμων με αναπηρία, αλλά τελικά μοιάζει να μιλά για κάτι βαθύτερα ανθρώπινο: τον φόβο ότι ίσως δεν είμαστε επιθυμητοί. Πιστεύετε ότι η αναπηρία στην ταινία λειτουργεί και σαν «μεγεθυντικός φακός» πάνω στις συλλογικές μας ανασφάλειες;
Ναι, σε έναν βαθμό σίγουρα λειτουργεί έτσι. Η αναπηρία δεν είναι το θέμα με τη στενή έννοια στην ταινία, είναι το πρίσμα μέσα από το οποίο βλέπουμε κάτι πολύ πιο καθολικό. Ο φόβος της απόρριψης, η ανάγκη να νιώσουμε επιθυμητοί, είναι εμπειρίες που μας αφορούν όλους.
Μέσα από τις ιστορίες της ταινίας, αυτά τα συναισθήματα γίνονται ίσως πιο ορατά, πιο εκτεθειμένα. Και εκεί ο θεατής μπορεί να αναγνωρίσει κάτι από τον εαυτό του, όχι μόνο να κατανοήσει τον άλλον, αλλά και να δει τις δικές του ανασφάλειες πιο καθαρά. Πιστεύω ότι οι προκαταλήψεις μας δεν βλάπτουν μόνο τους άλλους, αλλά πρωτίστως τον εαυτό μας.
Ως δημιουργός που έχει ζήσει ανάμεσα σε διαφορετικές κουλτούρες, βλέπετε την ελληνική κοινωνία να δυσκολεύεται ιδιαίτερα να συζητήσει ανοιχτά τον έρωτα, το σώμα και την αναπηρία; Υπάρχει κάτι «βαθιά ελληνικό» στη σιωπή γύρω από αυτά τα ζητήματα;
Δεν θα έλεγα ότι είναι αποκλειστικά «ελληνικό» φαινόμενο, αλλά στην Ελλάδα σίγουρα υπάρχει μια αμηχανία γύρω από αυτά τα θέματα. Γενικά δεν έχουμε συνηθίσει να μιλάμε ανοιχτά για τη σεξουαλικότητα. Υπάρχει μια τάση αυτά τα ζητήματα να μένουν στο περιθώριο και να μην συζητιούνται, ειδικά όταν συνδέονται με την αναπηρία -εκεί το στίγμα γίνεται διπλό ή και τριπλό.
Αυτό που ένιωσα κάνοντας την ταινία είναι ότι υπάρχει ένα κενό, όχι μόνο σε επίπεδο ενημέρωσης, αλλά και ουσιαστικού διαλόγου. Και ίσως αυτή η σιωπή να σχετίζεται με βαθύτερες πολιτισμικές αντιλήψεις γύρω από το σώμα, την «κανονικότητα» και το πώς ορίζουμε την επιθυμία. Η ταινία, με έναν τρόπο, προσπαθεί να ανοίξει αυτόν τον χώρο.
Σε αρκετές στιγμές της ταινίας νιώθει κανείς ότι οι άνθρωποι δεν διεκδικούν απλώς δικαιώματα, αλλά το δικαίωμα να θεωρούνται ποθητοί. Πιστεύετε ότι η κοινωνία φοβάται περισσότερο την αναπηρία ή τη συνειδητοποίηση ότι η επιθυμία δεν υπακούει στα πρότυπα που έχουμε μάθει;
Νομίζω ότι αυτό που μας φέρνει σε μεγαλύτερη αμηχανία είναι το δεύτερο. Η επιθυμία είναι κάτι που δεν ελέγχεται εύκολα, δεν υπακούει σε κανόνες ή πρότυπα. Και όταν αυτό γίνεται ορατό σε σώματα που δεν εντάσσονται στα κυρίαρχα πρότυπα, αποκαλύπτεται και το πόσο περιοριστικές είναι οι αντιλήψεις μας. Όπως ανέφερα και πριν, θεωρώ ότι αυτές οι προκαταλήψεις και τα περιοριστικά «πιστεύω» δεν βλάπτουν μόνο τους άλλους, αλλά πρωτίστως τον εαυτό μας. Φανταστείτε πόσο πιο απελευθερωμένοι θα ήμασταν αν μπορούσαμε να δούμε την ομορφιά πέρα από τα στερεότυπα - τα οποία συχνά διαμορφώνονται από τη διαφήμιση και τη μαζική κουλτούρα. Ίσως, λοιπόν, δεν είναι μόνο η αναπηρία που φοβίζει, αλλά και η ανατροπή μιας εικόνας που έχουμε μάθει να θεωρούμε «φυσιολογική».
Το ντοκιμαντέρ δεν μοιάζει να «διδάσκει» τον θεατή, παρά μοιάζει περισσότερο να τον φέρνει αντιμέτωπο με την ίδια του την αμηχανία. Υπήρξε στιγμή στα γυρίσματα που νιώσατε κι εσείς να αλλάζει ο τρόπος με τον οποίο κοιτάζετε τους ανθρώπους;
Ναι, και μάλιστα από πολύ νωρίς. Για παράδειγμα, είμαι από τη φύση μου αγχώδης άνθρωπος, και στην αρχή ο ρυθμός κίνησης του Άρη και των άλλων συμμετεχόντων με έκανε να αγχώνομαι ακόμη περισσότερο -ότι θα καθυστερήσουμε, ότι δεν θα προλάβουμε να ολοκληρώσουμε το πρόγραμμα των γυρισμάτων. Στην πορεία, όμως, κατάλαβα ότι το να επιβραδύνεις και να παρατηρείς είναι η ουσία του ντοκιμαντέρ και, ίσως, της τέχνης γενικότερα. Μπήκα σε αυτό το θέμα χωρίς να το έχω σκεφτεί πραγματικά σε βάθος. Σήμερα, μετά από έξι χρόνια που διήρκεσε η διαδικασία της παραγωγής, έχει αλλάξει όχι μόνο ο τρόπος με τον οποίο βλέπω ζητήματα που αφορούν τους ανάπηρους συμπολίτες μας, αλλά συνολικά ο τρόπος που αντιλαμβάνομαι την επιθυμία, το σώμα και τις ανθρώπινες σχέσεις. Ήταν μια διαδικασία αυτογνωσίας. Αναγκάστηκα να δω και τις δικές μου προκαταλήψεις, ακόμη και τις πιο ασυνείδητες. Και νομίζω ότι αυτό το ταξίδι είναι παρόν και στην ταινία.
Ο τίτλος «Από τι είμαστε φτιαγμένοι» ακούγεται σχεδόν φιλοσοφικός. Μετά από αυτή τη διαδρομή των πέντε χρόνων, αν έπρεπε να απαντήσετε σήμερα στο ερώτημα του τίτλου, τι θα λέγατε ότι είναι τελικά αυτό που μας «φτιάχνει» ως ανθρώπους;
Νομίζω ότι είμαστε φτιαγμένοι από πολλά πράγματα: από επιθυμίες, φόβους, ανάγκη για σύνδεση, από τρυφερότητα αλλά και από ανασφάλεια. Δεν είμαστε μόνο το σώμα μας, ούτε μόνο οι ρόλοι μας. Αυτό που κρατάω μετά από αυτή τη διαδρομή είναι ότι αυτό που μας «φτιάχνει» είναι, σε μεγάλο βαθμό, η ικανότητά μας να σχετιζόμαστε. Να αγαπάμε, να επιθυμούμε, να εκτιθέμεθα. Και αυτό είναι κάτι που μας ενώνει όλους, πέρα από τις διαφορές μας.
Στον κινηματογράφο συχνά βλέπουμε «τέλεια» σώματα και αποστειρωμένες μορφές επιθυμίας. Θεωρείτε ότι το σινεμά έχει ευθύνη για το πώς αντιλαμβανόμαστε ποιο σώμα αξίζει να αγαπηθεί ή να ποθηθεί;
Το σινεμά, όπως και κάθε μορφή εικόνας, επηρεάζει τον τρόπο που βλέπουμε τον κόσμο. Όταν επαναλαμβάνονται συγκεκριμένα πρότυπα, αρχίζουμε να τα θεωρούμε «φυσιολογικά» και, στη συνέχεια, συνειδητά ή υποσυνείδητα να τα ποθούμε -πολλές φορές αποκλείοντας άλλες μορφές ομορφιάς, πιο αληθινές, πιο καθημερινές, πιο ανθρώπινες.
Δεν θα έλεγα ότι το σινεμά φέρει αποκλειστικά την ευθύνη, αλλά σίγουρα έχει τη δύναμη να μας επηρεάζει ουσιαστικά. Και αυτή η δύναμη μπορεί να χρησιμοποιηθεί και διαφορετικά: για να ανοίξει το πεδίο, να συμπεριλάβει περισσότερες μορφές σωμάτων, επιθυμίας και εμπειριών. Αυτό προσπαθήσαμε να κάνουμε κι εμείς, να δώσουμε χώρο σε εικόνες που σπάνια βλέπουμε.
Το ντοκιμαντέρ σας ακουμπά ένα θέμα που πολλοί θεωρούν «άβολο». Πότε καταλάβατε ότι δεν κάνατε απλώς μια ταινία για την αναπηρία, αλλά μια ταινία που αμφισβητεί συνολικά τον τρόπο με τον οποίο έχουμε μάθει να κοιτάμε τον άνθρωπο;
Ήταν μια διπλή διαδικασία. Από την αρχή είχα την αίσθηση ότι αυτή η ταινία, πέρα από το σημαντικό κοινωνικό της θέμα, ήταν και μια προσωπική αναζήτηση για μένα. Από τις πρώτες κιόλας συζητήσεις με τον Άρη κατάλαβα ότι οι αγωνίες, οι ελπίδες και οι φόβοι της δικής του αναζήτησης ήταν, σε έναν βαθμό, και δικοί μου, παρότι ήμουν μεγαλύτερος σε ηλικία και δεν είμαι ανάπηρος. Σαν ο έρωτας και η ανάγκη για επιθυμία να παραμένουν πάντα μια μυστηριώδης περιοχή της ανθρώπινης ύπαρξης, κάτι που συνεχίζουμε να ανακαλύπτουμε σε όλη μας τη ζωή.
Στην αρχή, όμως, δεν ήξερα ακριβώς πώς αυτό θα μεταφραζόταν κινηματογραφικά, μέσα από συγκεκριμένες σκηνές και ιστορίες. Νομίζω ότι αυτή η συνειδητοποίηση ήρθε σταδιακά. Ξεκινήσαμε από μια πιο συγκεκριμένη αφετηρία, τη σεξουαλικότητα, την αναπηρία και τα στερεότυπα που τις συνοδεύουν. Όσο όμως προχωρούσε η έρευνα και οι σχέσεις με τους ανθρώπους της ταινίας βάθαιναν, γινόταν όλο και πιο σαφές ότι το θέμα δεν περιοριζόταν εκεί, αλλά και το πώς ακριβώς ανοίγεται προς άλλες πλευρές της ζωής και της ανθρώπινης εμπειρίας: το πώς ορίζουμε την επιθυμία, την οικειότητα, το «κανονικό», ακόμα και την ίδια την ομορφιά. Εκεί, νομίζω, βρίσκεται και η ουσία της.
